کتاب در ستایش امر واقعی: گزیده ی متن هایی درباره ی هنر و عکاسی (2جلدی) (نشر کتاب پرگار)

کتاب در ستایش امر واقعی اثر مهدی مقیم‌نژاد 

در روزگاری که تصاویر ساخته شده با هوش مصنوعی، صحنه های بازسازی شده و فیلترهای دیجیتال به تدریج مرز میان «واقعی» و «مجازی» را محو کردهاند، شاید جسورانه ترین پرسش هنری این باشد: آیا هنوز میتوان «امر واقعی» را ستایش کرد؟ و اصلاً امر واقعی در عکاسی و هنر معاصر چه معنایی دارد؟

کتاب پیش رو با عنوان «در ستایش امر واقعی: گزیدهای از متن هایی دربارهٔ هنر و عکاسی» در دو جلد، تألیف مهدی مقیم نژاد پژوهشگر، نویسنده و نظریه پرداز برجستهٔ ایرانی در حوزهٔ فلسفهٔ هنر و عکاسی یکی از ارزشمندترین و تأمل برانگیزترین آثاری است که به زبان فارسی در این عرصه منتشر شده است. این کتاب بدون مترجم و مستقیماً به قلم مؤلف نوشته شده است. انتشارات کتاب پرگار آن را در قطع رقعی، با جلد شومیز و کاغذ بالکی روانهٔ بازار کرده است.

نخستین نوبت چاپ این مجموعهٔ دوجلدی با ۵۸۵ صفحه محتوای فشرده و پرمغز، بی تردید نقطهٔ عطفی در گفتمان نظری هنر و عکاسی در ایران به شمار میرود. مهدی مقیم نژاد، برخلاف بسیاری از مؤلفانی که صرفاً به گردآوری یا ترجمهٔ متون دیگران بسنده میکنند، در این اثر رویکردی اصیل و تألیفی دارد. او با وسواس یک پژوهشگر و جسارت یک نظریه پرداز، گزیدهای از نوشته های خود را در طول سالیان متمادی تحقیق و تدریس گردآوری، بازبینی و بازنویسی کرده است.

نتیجه، اثری است نه پراکنده و تکراری، بلکه منسجم، رو به رشد و دارای پرسش محوری واحد: نسبت هنر (و به طور خاص عکاسی) با «امر واقعی» چیست و چرا این نسبت امروز بیش از هر زمان دیگری نیازمند بازتعریف است؟ اما منظور از «امر واقعی» چیست؟ مقیم نژاد در سراسر این دو جلد، این مفهوم را از زوایای مختلف فلسفی، زیبایی شناختی، تاریخی و اجتماعی واکاوی میکند. او تحت تأثیر فیلسوفانی همچون والتر بنیامین، رولان بارت، ژان بودریار، ژیل دلوز و ژاک رانسیر، نشان میدهد که «واقعیت» در عکاسی هرگز امری بدیهی و بی واسطه نبوده است.

یک عکس همواره میان دو قطب در نوسان است: از یک سو، ارجاع به یک مرجع خارجی (آنچه در برابر دوربین بوده است) و از سوی دیگر، ساختاری نمادین و فرهنگی که تفسیر ما از آن تصویر را شکل میدهد. کتاب «در ستایش امر واقعی» در واقع دعوتی است به زیستن در همین تنش سازنده نه انکار واقعیت، نه فروکاستن آن به تصویر.

جلد نخست این مجموعه عمدتاً به مبانی نظری و فلسفی اختصاص دارد. مقیم نژاد در این جلد، خواننده را با تاریخچه ای فشرده اما روشنگر از اندیشه دربارهٔ عکاسی آشنا میسازد. از نخستین نقدهای عکاسی در قرن نوزدهم (چگونه عکاسی «هنر» نبود، چون بیش از حد واقعی بود) تا نظریهٔ «شاخص بودگی» (Indexicality) در فلسفهٔ چارلز سندرز پیرس، و تا بحثهای معاصر دربارهٔ عکاسی دیجیتال و پساحقیقت. فصل های میانی جلد اول به بافت تاریخی عکاسی ایران اختصاص دارد بخشی که آن را از بسیاری از کتاب های مشابه متمایز میکند.

مقیم نژاد با نگاهی موشکافانه و در عین حال متعهد به زیست جهان ایرانی، نشان میدهد که عکاسی در ایران چگونه از یک تکنولوژی وارداتی به رسانه ای برای روایت هویت، مدرنیته و حافظهٔ جمعی تبدیل شده است. جلد دوم اما رویکردی کاربردیتر دارد. در این جلد، مؤلف به بررسی موردی آثار عکاسان بزرگ جهان (از آگوست ساندر و واکر ایوانز تا رابرت فرانک، نان گلدین و ولفگانگ تیلمنز) و نیز عکاسان معاصر ایرانی میپردازد.

هر فصل، یک عکاس و مجموعه آثار شاخص او را در نسبت با مفهوم «امر واقعی» تحلیل میکند. خواننده در این جلد یاد میگیرد که چگونه برخی عکاسان از «واقعیت» به مثابه یک اسطوره انتقاد میکنند، برخی دیگر می کوشند واقعیت را در لایه های پنهان و روزمرهاش جستوجو کنند، و برخی نیز به کلی امکان دسترسی به واقعیتی پیشا تصویری را زیر سؤال میبرند. یکی از درخشان ترین ویژگی های این کتاب، زبان نوشتاری مقیم نژاد است. برخلاف بسیاری از متون نظری هنر که آکنده از اصطلاحات غامض، جملات بلند و ساختارهای نحویِ وارداتی از زبان های اروپایی هستند، مقیم نژاد به فارسی روان، شفاف و در عین حال دقیق مینویسد.

او به خوبی میداند که نظریه پردازی هنر قرار نیست با دشوارنویسی، خواننده را از خود براند. در عوض، او مفاهیم پیچیده را با مثال های عینی، تشبیه های هوشمندانه و ارجاع به تجربهٔ روزمرهٔ تماشای عکس ها، برای مخاطب عام و خاص توضیح میدهد. این ویژگی، «در ستایش امر واقعی» را به کتابی تبدیل کرده که یک دانشجوی رشتهٔ عکاسی، یک منتقد هنری، یک عکاس حرفه ای و یک خوانندهٔ صرفاً کنجکاو همگی میتوانند از آن بهره ببرند.

نکتهٔ قابل توجه دیگر، ساختار گزینشی و غیرخطی کتاب است. مقیم نژاد در پیشگفتار صریحاً میگوید که این اثر «کتاب درسی» یا «مرجع» متعارفی نیست که خواننده ملزم به خواندن آن از اول تا آخر باشد. بلکه این مجموعه، همچون یک اتاق بازتاب یا یک گالری متنی عمل میکند: خواننده میتواند بسته به علاقه و نیاز خود، هر فصل یا مقاله را مستقل از بقیه بخواند. این رویکرد، کتاب را برای استفادهٔ کلاسی (به عنوان متن کمکی) و نیز مطالعهٔ شخصی (برای تأمل در وقت های کوتاه) بسیار منعطف و جذاب ساخته است.

اگر از آن دسته خوانندگانی هستید که هنگام تماشای یک عکس، فقط نمی پرسید «این عکس قشنگ است یا نه»، بلکه می پرسید «این عکس چه نسبتی با واقعیت دارد؟ چه چیزی را نشان میدهد و چه چیزی را پنهان میکند؟ چرا من تحت تأثیر آن قرار میگیرم؟»، این کتاب دو جلدی دقیقاً همان همراه اندیشه ورزی است که تمام عمر به دنبالش بودهاید.