کتاب همگامی ادبیات و نقاشی قاجار (انتشارات یساولی)

کتاب همگامی ادبیات و نقاشی قاجار اثر دکتر جواد علیمحمدی اردکانی

همگامی ادبیات و نقاشی قاجار وقتی شعر، رنگ می‌گیرد و نقاشی، روایت می‌شود دوره قاجار، یکی از پرفرازونشیب‌ترین و در عین حال جذاب‌ترین اعصار تاریخ هنر ایران است. در این دوره، نقاشی ایرانی از سنت‌های پیشین فاصله گرفت و به سوی واقع‌گرایی، درباری‌گری و تأثیرپذیری از غرب حرکت کرد. اما در همین تحولات، پیوندی ناگسستنی با ادبیات فارسی برقرار ماند.

شاعران، همان‌طور که بر تخت‌های سلطنتی تکیه زده بودند، بر بوم‌های نقاشی نیز سایه انداختند. کتاب پیش رو، با عنوان «همگامی ادبیات و نقاشی قاجار»، برای نخستین بار به بررسی نظام‌مند این «همگامی» و «هم‌زمانی» دو هنر بزرگ می‌پردازد. این اثر ارزشمند، تألیف دکتر جواد علیمحمدی اردکانی، پژوهشگر و استاد دانشگاه در حوزه تاریخ هنر ایران، در ۲۸۸ صفحه منتشر شده است.

کتاب با قطع وزیری، جلد سخت (گالینگور) و کاغذ گلاسه، اثری نفیس، ماندگار و آکادمیک است. واژه «همگامی» در عنوان کتاب، انتخاب دقیق و اندیشیده‌ای است. همگامی یعنی «هم‌زمانی در حرکت»؛ نه صرفاً تأثیر ادبیات بر نقاشی یا بالعکس. مؤلف نشان می‌دهد که در دوره قاجار، ادبیات و نقاشی نه به صورت یک‌سویه، که به صورت دیالکتیکی و تعاملی پیش رفتند.

شاعر از نقاشی الهام می‌گرفت و نقاش از شعر. یک «شاهنامه» مصور قاجاری، نه فقط روایتگر داستان‌های فردوسی، که نمایشگر جهان‌بینی نقاش قاجاری است. یک «تخت‌سلیمانی» در بوم نقاشی، نه فقط یک اثر تجسمی، که تفسیری تصویری از یک شعر یا روایت تاریخی است. کتاب در فصل‌های متعدد، به مضامین مشترک ادبیات و نقاشی قاجار می‌پردازد: عشق و عاشقی (با تأکید بر ادبیات غنایی و نقاشی‌های درباری)، حماسه (با نگاهی به نقاشی‌های شاهنامه‌ای و عامیانه)، مذهب (تعزیه، پرده‌خوانی و نقاشی قهوه‌خانه‌ای)، و طنز و هزل (در کارهای مردمی و کوچه‌بازاری).

استفاده از کاغذ گلاسه با کیفیت بالا، باعث شده تصاویر نقاشی‌های قاجاری (که اغلب رنگ‌های گرم و بافت خاصی دارند) با وضوح و وفاداری رنگی عالی بازتولید شوند. یکی از نقاط قوت کلیدی کتاب، توجه به «نقاشی قهوه‌خانه‌ای» به عنوان نقطهٔ عطف همگامی ادبیات عامه و نقاشی مردمی است. مؤلف نشان می‌دهد که چگونه داستان‌های شاهنامه، حمزه‌نامه، امیرارسلان و حتی اشعار عامیانه، بر روی پرده‌های بزرگ نقاشی قهوه‌خانه‌ها جان می‌گرفتند و راویِ قصه‌هایی می‌شدند برای مردمی که شاید سواد خواندن نداشتند اما نقاشی را «می‌خواندند».

جلد سخت کتاب، نشان از ماندگاری و ارزش علمی اثر دارد. ۲۸۸ صفحه، حجمی ایده‌آل برای یک پژوهش دانشگاهی است؛ نه آنقدر کم که سطحی باشد و نه آنقدر زیاد که خواننده غیرتخصصی را پس بزند.

این کتاب برای چه کسانی نوشته شده است؟ برای دانشجویان و پژوهشگران تاریخ هنر و ادبیات ایران، برای علاقمندان به دوره قاجار که می‌خواهند فراتر از کلیشه‌های رایج، تصویری عمیق‌تر از فرهنگ این دوره ببینند، برای هنرمندان نقاش و تصویرگر که به دنبال درک ریشه‌های بصری داستان‌سرایی در هنر ایران هستند، و برای هر کسی که معتقد است «یک تصویر، گاهی هزار کلمه می‌ارزد، اما یک کلمهٔ خوب هم می‌تواند هزار تصویر بیافریند».

«همگامی ادبیات و نقاشی قاجار» را باز کن. بگذار همزمان با خواندن شعر قاجاری، چشمت بر نقاشی‌های همان دوره بدود. آنگاه خواهی دید که ادبیات و نقاشی، دو روی یک سکه‌اند؛ سکهٔ فرهنگ غنی ایران در یکی از پیچیده‌ترین و رنگارنگ‌ترین دوره‌های تاریخی‌اش.