کتاب پیکر انسان در هنر اسلامی؛ میراث گذشته و تحولات پس از اسلام (نشر فرهنگستان هنر)

کتاب پیکر انسان در هنر اسلامی اثر ایوا بئر

انسان‌انگاری (پیکرنگاری) در هنر اسلامی، همواره یکی از بحث‌برانگیزترین و در عین حال جذاب‌ترین موضوعات در حوزه‌ی تاریخ هنر و مطالعات اسلامی بوده است. پرسش از چرایی و چگونگیِ بازنمایی پیکر انسان در هنر اسلامی، با وجود تأکید بر ممنوعیتِ تصویرگری در برخی متون دینی، همواره ذهن پژوهشگران را به خود مشغول داشته است.

کتاب «پیکر انسان در هنر اسلامی؛ میراث گذشته و تحولات پس از اسلام» تألیف ایوا بئر، یکی از برجسته‌ترین و دقیق‌ترین پژوهش‌های انجام‌شده در این حوزه است که با نگاهی موشکافانه و تاریخی، به بررسی ریشه‌ها، تحولات و کارکردهای بازنمایی انسان در هنر سرزمین‌های اسلامی، از دوران پیش از اسلام تا سده‌های میانه، پرداخته است. این اثر که در قطع رقعی و با ۲۴۰ صفحه منتشر شده، حاصل سال‌ها تحقیق و پژوهش مؤلف بر روی آثار هنری برجای‌مانده از تمدن‌های اسلامی است.

ایوا بئر، با رویکردی تاریخی و تطبیقی، به پرسش‌های اساسی پاسخ می‌دهد: چگونه سنت‌های پیکرنگاریِ دوره‌های پیشااسلامی (از جمله هنر ساسانی، بیزانسی و هلنیستی) بر هنر دوران اسلامی تأثیر گذاشته است؟ چه نگرش‌های دینی، فقهی و کلامی در هر دوره، بر بازنماییِ پیکر انسان تأثیر گذاشته‌اند؟ کارکردهای پیکرنگاری در هنر اسلامی چه بوده است (از تزئین و آموزش تا انتقال مفاهیم سیاسی و اخلاقی)؟ و چگونه این سنت، با گذشت زمان و در مناطق گوناگون جهان اسلام، دستخوش تحول و دگرگونی شده است؟ بئر با بهره‌گیری از نمونه‌های متنوعی از نگاره‌ها، نقاشی‌های دیواری، سفال‌ها، فلزکاری‌ها، منسوجات و نسخ خطی، نشان می‌دهد که پیکرنگاری در هنر اسلامی، نه یک پدیده‌ی یکدست و ثابت، بلکه سنتی پویا، متنوع و تأثیرگذار است که در هر عصر و منطقه، با توجه به زمینه‌های فرهنگی، سیاسی و اجتماعیِ خاص خود، شکل و معنایی تازه یافته است.

یکی از نکات کلیدی کتاب، توجه به این واقعیت است که ممنوعیتِ تصویرگری، هرگز به‌شکل مطلق و در تمامی ادوار و مناطق اعمال نشده و آثار بسیاری با تصاویر انسانی، درباری، حماسی، عاشقانه و حتی مذهبی، در جهان اسلام خلق شده‌اند که هر یک، بیانگر رویکردی خاص به انسان و جایگاه او در نظام هستی هستند. از نقاط قوت این کتاب، رویکرد تطبیقی و نگاهِ فراتر از مرزهای جغرافیایی و تاریخیِ متداول در مطالعات هنر اسلامی است. ترجمه‌ی روان و دقیق این کتاب توسط بهنام صدری، امکان دسترسی مخاطبان فارسی‌زبان را به این اثر ارزشمند فراهم آورده است.

انتشار آن توسط مؤسسه‌ی فرهنگستان هنر، گواهی بر اعتبار علمی و پژوهشی این کتاب است. «پیکر انسان در هنر اسلامی» همچون دریچه‌ای به سوی درکِ عمیق‌تر از یکی از پیچیده‌ترین و بحث‌انگیزترین موضوعات هنر اسلامی، به مخاطب امکان می‌دهد تا با نگاهی تازه و نقادانه، به آثار هنری جهان اسلام بنگرد و از لابه‌لای نقش‌ها و چهره‌ها، روایت‌های پنهانِ فرهنگ و بصریت اسلامی را کشف کند.