کتاب پژوهشی در سکه های اولجایتو هشتمین ایلخان مغول (نشر پازینه)

کتاب پژوهشی در سکه های اولجایتو هشتمین ایلخان مغول اثر حمیدرضا علیزاده مقدم

اولجایتو، هشتمین ایلخان مغول، یکی از تأثیرگذارترین و در عین حال بحث‌برانگیزترین پادشاهان ایران در دوران پس از اسلام است که دوران حکومت او (۷۰۳ تا ۷۱۶ هجری قمری) نقطه عطفی در تاریخ سیاسی، مذهبی و هنری ایران محسوب می‌شود.

کتاب «پژوهشی در سکه‌های اولجایتو» یکی از دقیق‌ترین و تخصصی‌ترین آثاری است که به بررسی و تحلیل سکه‌های ضرب‌شده در این دوره پرداخته است. این اثر با قطع وزیری، جلد شومیز و کاغذ تحریر، در ۸۸ صفحه، به‌عنوان یک راهنمای علمی و پژوهشی، تمامی ابعاد مرتبط با سکه‌های اولجایتو از جمله انواع، وزن، عیار، نقوش، کتیبه‌ها، ضرابخانه‌ها و تأثیرات سیاسی و مذهبی بر طراحی سکه‌ها را بررسی و طبقه‌بندی کرده است. علیزاده مقدم که از پژوهشگران حوزه سکه‌شناسی دوره ایلخانی است، با تکیه بر منابع کهن و مجموعه‌های موزه‌ای، اثری مرجع و خواندنی خلق کرده است که برای پژوهشگران، کلکسیونرها و تمام علاقه‌مندان به تاریخ و هنر ایران، ارزنده و راهگشا است.

دوره ایلخانی، از منظر سکه‌شناسی، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ چراکه این دوره، نخستین دوران پس از ورود اسلام به ایران است که در آن، نظام پولی متأثر از سنت‌های مغولی، چینی و اسلامی شکل گرفت. اولجایتو که در ابتدا به نام «سلطان محمد خدابنده» شناخته می‌شد، به‌دلیل تغییر مذهب از تسنن به تشیع و سپس بازگشت به تسنن، و نیز هم‌زمانی با ساخت گنبد سلطانیه، از جمله پادشاهانی است که سکه‌هایش از تنوع و پیچیدگی خاصی برخوردار است.

علیزاده مقدم در این کتاب، با تحلیل دقیق سکه‌های ضرب‌شده در ضرابخانه‌های مختلف ایران (از جمله تبریز، اصفهان، همدان، شیراز و ...) به بررسی تحولات وزن، عیار، نقوش و کتیبه‌های سکه‌ها در طول این دوره پرداخته است. او با تکیه بر منابع تاریخی و یافته‌های سکه‌شناسی، نشان می‌دهد که چگونه سکه‌ها، فراتر از کارکرد اقتصادی، به‌عنوان ابزاری برای بازنمایی قدرت، مشروعیت و گفتمان مذهبی در دوران اولجایتو عمل می‌کرده‌اند.

ساختار کتاب بر پایه دوره‌بندی تاریخی-موضوعی طراحی شده است. فصول ابتدایی به معرفی کلی پیشینه سکه‌گردانی در ایران قبل از ایلخانان، ضرابخانه‌های مهم و واحدهای پولی این دوره اختصاص دارد. در ادامه، مؤلف به معرفی و بررسی سکه‌های ضرب‌شده در دوران اولجایتو پرداخته و با ارائه جداول دقیق از وزن، قطر، عیار و نقوش، ویژگی‌های هر سکه را فهرست کرده است. بخش قابل‌توجهی از کتاب به واریتههای منطقه‌ای، سکه‌های نادر و یک‌نوعه، و نیز ارورهای ضرب اختصاص یافته که برای کلکسیونرهای حرفه‌ای از ارزشی مضاعف برخوردار است. همچنین، مؤلف به بررسی تطبیقی سکه‌های اولجایتو با مسکوکات دیگر ایلخانان و نیز معاصران (مملوکان مصر و سلجوقیان روم) پرداخته و تأثیرات متقابل این مناطق را بر یکدیگر بازنمایی کرده است.

از نقاط قوت کتاب، توجه ویژه به جنبه‌های هنری و مذهبی سکه‌هاست. علیزاده مقدم نشان می‌دهد که چگونه تغییر مذهب اولجایتو، بر روی کتیبه‌ها و نقوش سکه‌ها تأثیر گذاشته و چه نمادها و عباراتی جایگزین یکدیگر شده‌اند. همچنین، بررسی تأثیر هنر مغولی و چینی بر سکه‌های این دوره، به درک بهتر تعاملات فرهنگی در ایران پس از حمله مغول کمک می‌کند. با وجود جلد شومیز و کاغذ تحریر، محتوای غنی و پژوهشی کتاب، آن را به منبعی ارزنده و راهگشا در حوزه سکه‌شناسی ایلخانی تبدیل کرده است.