کتاب شمایل شناسی سکه های ایلخانی (از منظر گفتمان مذهب) (انتشارات پازینه)

کتاب شمایل شناسی سکه های ایلخانی اثر دکتر شهره بیروتی

سکه‌ها، آن قطعات کوچک و به ظاهر ناچیز فلزی، در واقع روزنامه‌های ماندگار تاریخی‌اند که بی‌صدا اما رسا، گوشه‌هایی از هویت، باورها و قدرت حاکمان روزگاران گذشته را برای آیندگان روایت می‌کنند. در میان انبوه سکه‌های برجای‌مانده از تمدن‌های گوناگون، سکه‌های دوره‌ی ایلخانی، جایگاهی ویژه و تأمل‌برانگیز دارند؛ چرا که این سکه‌ها، نه تنها سند مبادلات اقتصادی، که آیینه‌ای تمام‌نما از تحولات عمیق مذهبی، فرهنگی و سیاسی آن عصر پرفرازونشیب به شمار می‌روند.

کتابی که اکنون پیش روی شماست، با عنوان «شمایل‌شناسی سکه‌های ایلخانی از منظر گفتمان مذهب»، گامی است استوار در راه خوانش این تصویرهای کوچک اما پرمعنا و کشف لایه‌های پنهانِ هویت و باورِ جامعۀ ایران‌زمین در سایۀ حکومتِ مغولانِ مسلمان‌شده. نویسنده‌ی ارجمند این اثر، با نگاهی نو و رویکردی میان‌رشته‌ای، به کالبدشکافیِ شمایل‌ها و نقوشِ سکه‌های ایلخانی پرداخته و آن‌ها را در بسترِ تاریخی، مذهبی و گفتمانی روزگارشان به بوته‌ی تحلیل نهاده است. او نشان می‌دهد که چگونه این سکه‌ها، در گذار از گفتمانِ بودایی و سنت‌های مغولی به سوی گفتمانِ اسلامی و تشیع، به تدریج متحول شده‌اند و هر تغییرِ کوچک در نقش و نگارِ آن‌ها، حکایتی است از کشاکشِ قدرت‌ها و دگردیسیِ باورها.

خواننده در خلال سطرهای این کتاب، درمی‌یابد که سکه‌های ایلخانی، فراتر از یک ابزارِ اقتصادی، اسنادی زنده از تعاملِ فرهنگ‌ها، تقابلِ ادیان و جریان‌های فکریِ آن روزگارند و می‌توانند دریچه‌ای تازه به سوی درکِ عمیق‌تر از دورانی بگشایند که در آن، شرق و غرب، اسلام و آیین‌های کهن، در هم‌آمیخته‌اند. آنچه این کتاب را از دیگر آثار مشابه در حوزه‌ی سکه‌شناسی و تاریخ ایلخانی متمایز می‌سازد، رویکردِ نوینِ مؤلف در بهره‌گیری از نظریه‌های گفتمان و نشانه‌شناسی برای خوانشِ این شمایل‌هاست. او با ظرافتی مثال‌زدنی، نشان می‌دهد که چگونه قدرتِ حاکم، از رهگذرِ نقش‌زدنِ سمبل‌های مذهبی بر سکه‌ها، به مشروعیت‌سازیِ خویش پرداخته و گفتمانِ مسلطِ مذهبیِ هر دوره را به تصویر کشیده است. این کتاب، نه تنها برای پژوهشگرانِ سکه‌شناسی و تاریخِ هنر، که برای هر علاقه‌مندی به تاریخِ تحولاتِ فکری و فرهنگیِ ایران در دورانِ اسلامی، اثری ارزشمند و خواندنی خواهد بود.

در نهایت، این کتاب را باید گامی بلند در راهِ شناختِ یکی از پیچیده‌ترین و مهم‌ترین ادوارِ تاریخِ ایران دانست. باشد که مطالعه‌ی این اثر، همچون سکه‌ای کهن در کفِ دست، سنگینیِ تاریخ را به خواننده بنمایاند و او را با ژرفایِ تحولاتِ مذهبی و فرهنگیِ این سرزمین آشنا سازد.