تیغ و کاتر

تیغ و کاتر تذهیب قلم دوم استادان

در هنر تذهیب و نگارگری، کاتر و تیغ نه فقط ابزار برش، بلکه قلم‌موی دوم استاد به شمار می‌روند؛ چون نیمی از ظرافت و زیبایی نهایی یک اثر به خطوطی بستگی دارد که با تیغ کشیده یا تراشیده می‌شود. تیغ شماره ۱۱ با نوک مثلثی و فوق‌العاده تیز، محبوب‌ترین تیغ در تمام کارگاه‌های تذهیب ایران است؛ جدول‌های طلایی به ضخامت کمتر از نیم میلی‌متر، حاشیه‌های دوازده‌گانه، خطوط مورب اطراف ترنج و شمسه، و تراشیدن دقیق اضافه‌های رنگ و طلا فقط با این تیغ ممکن می‌شود. تیغ شماره ۱۰A که لبه‌اش کمی گردتر است، برای برش‌های طولانی‌تر و نرم‌تر کاغذ آهارمهره‌دار و بریدن اطراف اسلیمی‌ها به کار می‌رود؛ کاغذ را نمی‌شکافد و پرز نمی‌دهد.

کاتر قلمی با دستهٔ فلزی باریک و بلند که شبیه خودنویس است، شاهکار دیگری است که تذهیب‌کاران برای جدول‌کشی و حاشیه‌کشی به جای قلم‌مو استفاده می‌کنند؛ شرفی یا رنگ را روی لبهٔ تیغ ۳۰ درجه می‌گذارند، کنار خط‌کش فلزی نازک می‌کشند و خطی کاملاً صاف، یکنواخت و بدون کوچک‌ترین لرزش به جا می‌گذارند؛ خطی که هیچ قلم‌مویی نمی‌تواند مشابهش بکشد.

تیغ موکت‌بری بزرگ با زاویهٔ ۳۰ یا ۶۰ درجه برای برش‌های اولیه، آماده‌سازی مقوا، بریدن حاشیه‌های بزرگ و کارهای سنگین به کار می‌رود، اما وقتی نوبت به جزئیات می‌رسد، دوباره همان تیغ و کاتر قلمی به دست می‌آیند. استادکاران هر پنج تا ده دقیقه تیغ را عوض می‌کنند؛ تیغ کند کاغذ آهار را می‌شکافد، طلا را خرد می‌کند و خط را خراب می‌کند.

زیر کار همیشه شیشه یا پلکسی می‌گذارند تا لبهٔ تیغ همیشه تیز بماند و دستشان حتی یک دهم میلی‌متر نلرزد. در کارگاه‌های حرفه‌ای، جعبهٔ تیغ و کاتر قلمی کنار دست راست استاد است؛ چون بدون این دو تیغ کوچک، هیچ شمسه‌ای کامل نمی‌شود، هیچ جدولی برق نمی‌زند و هیچ تذهیب فاخری به نهایت دقت و پاکیزگی خودش نمی‌رسد. تیغ در دست تذهیب‌کار، مثل قلم در دست خوشنویس، ادامهٔ انگشتان و نگاه اوست.