لوازم نگارگری و تذهیب: ابزارهای طلایی هنر کتاب آرایی
نگارگری و تذهیب، دو هنر اصیل و به هم تنیده در تمدن ایرانی-اسلامی هستند که به صفحات کتابها و مرقعات، حیات و جلوهای جاودان میبخشند.
نگارگری (مینیاتور) به تصویرسازی ظریف و پرجزئیات منظره، اشخاص و روایات گفته میشود و تذهیب، هنر تزئین حاشیه صفحات و سرفصلها با طرحهای انتزاعی و اسلیمیهای طلایی و رنگین است.
خلق این آثار نفیس، گذشته از ذوق سرشار هنرمند، مستلزم شناخت و استفاده از ابزارها و مواد اولیه خاصی است که هرکدام نقشی کلیدی در به ثمر رسیدن اثر ایفا میکنند. این مجموعه لوازم، دنیایی از ظرافت و تابناکی را در خود جای داده است.
ورق طلا و نقره در صدر مواد اولیه، ورق طلا و به درجات کمتر ورق نقره قرار دارد. طلای خالص ۲۴ عیار که به برگههایی بسیار نازک (گاه تنها چند میکرون) تبدیل شده، عامل اصلی درخشش و شکوه بیهمتای آثار تذهیب است. نحوه آمادهسازی و چسباندن طلا (با استفاده از زنهار یا تخممرغ) خود هنری پیچیده است. امروزه طلای شبه (Imitation Gold) نیز برای کارهای تمرینی یا با بودجه کمتر استفاده میشود، اما هیچچیز جای درخشش و ماندگاری طلای اصیل را نمیگیرد.
قلم موهای ظریف: رابط دست و نقش قلممو در نگارگری و تذهیب، تنها یک ابزار رنگآمیزی نیست، بلکه قلمظریف و حساس هنرمند است. قلمموهای بسیار نازک و باکیفیت که اغلب از موی سمور، سنجاب یا موی گربه ساخته میشوند، برای کشیدن خطوط ظریف چهرهها، اجرای نقشهای اسلیمی و ساقههای گلها استفاده میشوند.
رنگهای طبیعی و معدنی: جاویدانگی رنگ نگارگران سنتی از رنگهای طبیعی و معدنی بهره میبردند که باعث ماندگاری قرنهاهای آثار شده است. این رنگها از سنگهای قیمتی و نیمهقیمتی، گیاهان و مواد معدنی ساخته میشدند. لاجورد (از سنگ لاجورد) برای آسمانهای عمیق، شنگرف (از سنگ عقیق سرخ) برای قرمز سیر، زرنیخ برای زرد، سرب سفید و نیل از جمله این رنگها هستند. امروزه گواش مرغوب و آبرنگهای با کیفیت هنری نیز که ثبات رنگ بالایی دارند، به ویژه برای هنرجویان و برخی آثار معاصر به کار میروند.
سنگ تذهیب (مهره عقیق): صیقلدهنده طلا پس از چسباندن ورق طلا، برای درخشش نهایی و یکدست کردن سطح، از یک سنگ صیقلی سخت استفاده میشود. سنگ عقیق (به شکل مهره یا قلم) به دلیل سختی و سطح صاف، رایجترین و بهترین گزینه است. هنرمند با مالش ملایم و مهارتشده سنگ بر روی طلا، آن را پخ میزند تا درخشش فلز ظاهر شود و طرح کاملاً یکدست گردد. نگهداری و تمیز کردن این سنگ نیز مهم است.
کاغذ یا مقوای مرغوب: استفاده از کاغذهای بدون اسید، با جذب مناسب و بافت ریز مانند کاغذهای دستساز یا مقوای فشرده مرغوب ضروری است. گاه از پوست نیز برای آثار خاص استفاده میشده است.
تخته شاسی یا زیردستی: برای ثابت نگه داشتن کاغذ در حین کارهای طولانی و ظریف.
طرح اولیه (الگو یا شابلون): طرح نهایی ابتدا به طور کمرنگ (با مداد یا زغال طراحی) بر روی کار کشیده میشود. فوتک: برای دمیدن بر روی طرح یا رنگ در تکنیکهای خاص.
ترلینگ (خطکش دندانهدار): برای کشیدن خطوط موازی و ایجاد حاشیههای منظم در تذهیب.
سوالات متداول
قلمموی سمور با قلمموی مصنوعی برای این هنرها چیست؟
قلمموهای موی طبیعی سمور به دلیل انعطاف، تیزی و قابلیت نگهداری عالی مرکب و رنگ، امکان کشیدن خطوط بسیار ظریف، یکدست و طولانی را فراهم میکنند. نوک آنها پس از خیس شدن به خوبی شکل میگیرد و برای کشیدن نقوش پرجزئیات اسلیمی و نگارگری ایدهآل است. قلمموهای مصنوعی باکیفیت نیز میتوانند گزینه مناسبی باشند، اما ممکن است در نگهداری رنگ و ظرافت نهایی کاملاً با نمونه طبیعی برابری نکنند، به ویژه برای سطوح پیشرفته کار.
نگهداری از سنگ عقیق تذهیب چگونه است؟
سنگ عقیق باید پس از هر بار استفاده، با یک پارچه نرم و خشک تمیز شود تا بقایای طلا یا چسب از روی آن پاک گردد. برای شستشو، تنها از آب استفاده کنید و از مواد شیمیایی پرهیز نمایید. بهتر است در یک محفظه نرم جداگانه نگهداری شود تا از ضربه خوردن یا خراشیده شدن سطح حساس آن جلوگیری شود. سنگ عقیق با کیفیت، با گذر زمان و استفاده صحیح، کیفیت خود را حفظ میکند.
مراحل اصلی کار تذهیب بر روی یک صفحه چیست؟
مراحل به طور خلاصه عبارتند از: ۱) آمادهسازی سطح (انتخاب و آماده کردن کاغذ). ۲) انتقال طرح (کشیدن طرح اولیه با مداد بسیار کمرنگ). ۳) رنگآمیزی قسمتهای رنگی (با رنگهای لاجورد، شنگرف و...). ۴) آمادهسازی چسب طلا (تهیه زنهار). ۵) طلاکاری (چسباندن ورق طلا بر روی قسمتهای طراحیشده). ۶) پخ زنی (صیقل دادن طلا با سنگ عقیق برای درخشش). ۷) تکمیل جزئیات (رنگآمیزی و تنظیم نهایی).
