باغلاما و دیوان

باغلاما و دیوان

ساز باغلاما و دیوان دو تا از مهم‌ترین سازهای زهی سنتی در موسیقی ترکیه و مناطق ترک‌نشین (به‌ویژه آذربایجان، ترکمنستان و بخش‌هایی از ایران) هستند. این دو ساز بسیار به هم نزدیک‌اند و گاهی مردم عادی آن‌ها را با هم اشتباه می‌گیرند، اما تفاوت‌های مشخصی در اندازه، کوک و کاربرد دارند.

 کلمه «باغلاما» در ترکی به معنای «آن چیزی که بسته می‌شود» یا «بسته‌شده» است. دلیل این نام‌گذاری این است که در گذشته دسته این ساز با رشته‌های نازک گوت (روده حیوان) یا نخ‌های محکم به بدنه «بسته و گره زده می‌شد» تا محکم بماند؛ به همین خاطر به آن «باغلاما» یعنی «گر‌ه‌خورده، بسته‌شده» گفتند. بعدها این نام برای کل خانواده این سازها به کار رفت.

«دیوان» هم نام قدیمی‌تری است و ریشه در ادبیات و شعر عرفانی دارد. در گذشته به شاعران بزرگ و دیوان اشعارشان می‌گفتند «دیوان». عاشیق‌ها (نوازندگان عاشق سنتی) که هم شعر می‌گفتند و هم می‌نواختند، ساز بزرگ‌تر خود را به نشانه بزرگی و عظمت شعر و کلام «دیوان» نامیدند. پس دیوان در اصل یعنی ساز شاعران و عارفان بزرگ.

از نظر ساختار فیزیکی: باغلاما معمولاً کوچکتر است (طول کلی حدود ۹۰ تا ۱۱۰ سانتی‌متر). کاسه طنینی آن به شکل گلابی یا نیم‌گلابی است و از چوب توت (بهترین نوع) یا گردو، شاه‌بلوط و ماهون ساخته می‌شود. کاسه را اغلب از ترکه‌های نازک چوب (به روش پرسی یا کنده‌کاری) می‌سازند و به آن «یاپما» یا «اویما» می‌گویند. صفحه روی کاسه از چوب صنوبر نازک است. دسته‌اش بلند و باریک است و پرده‌ها (در گذشته روده، امروزه نخ نایلونی یا فیبر) روی آن بسته می‌شوند. معمولاً ۷ سیم دارد که به صورت سه گروه (دو تایی و سه تایی یا سه تایی و دو تایی) کوک می‌شوند.

دیوان بزرگ‌تر از باغلاماست (طول کلی گاهی تا ۱۴۰ سانتی‌متر می‌رسد)، کاسه‌اش عمیق‌تر و حجیم‌تر است تا صدای بم‌تر و پرحجمی تولید کند. دسته‌اش هم بلندتر و پرده‌بندی‌اش کمی متفاوت است. دیوان هم معمولاً ۷ سیم یا گاهی ۹ سیم دارد، اما صدای آن به مراتب بم‌تر و سنگین‌تر از باغلاماست. به همین دلیل در موسیقی عاشیقی، دیوان بیشتر نقش همراهی و پایه باس را دارد و باغلاما ملودی و تکنیک‌های پیچیده‌تر را اجرا می‌کند.

نحوه نواختن: هر دوی این سازها با مضراب (معمولاً از پلاستیک انعطاف‌پذیر به شکل قطره اشک، که به آن «میزراب» می‌گویند) نواخته می‌شوند. دست راست مضراب را بین انگشت شست و اشاره نگه می‌دارد و با حرکات سریع مچ به سمت بالا و پایین سیم‌ها را می‌زند. این تکنیک «شلپه» یا «شلپه تکنیک» نام دارد و صدای شفاف و برنده‌ای تولید می‌کند. دست چپ هم روی دسته پرده‌ها را می‌گیرد، ولی چون پرده‌ها قابل جابه‌جایی هستند، نوازنده می‌تواند ربع‌پرده‌ها و مقام‌های ترکی-عربی را به راحتی اجرا کند.

در اجرای سنتی عاشیق‌ها، معمولاً دو نفر با هم می‌نوازند: یکی دیوان می‌زند و ریتم و پایه را نگه می‌دارد، دیگری باغلاما می‌زند و ملودی اصلی و بداهه‌نوازی (تکمیل) را اجرا می‌کند و همزمان شعر می‌خواند. باغلاما ساز تکنیک‌پذیرتر و چابک‌تری است و تقریباً همه مقام‌های سنتی ترکی با آن قابل اجراست.

به طور خلاصه، باغلاما ساز ملودیک، چابک و همه‌کاره موسیقی عامیانه ترکی است و دیوان برادر بزرگ‌تر، سنگین‌تر و بم‌تر آن که بیشتر نقش همراهی و ایجاد عمق صوتی را دارد. هر دو از مهم‌ترین نمادهای فرهنگ موسیقیایی ترک‌های جهان به شمار می‌روند و هنوز هم در ترکیه، آذربایجان و میان ترک‌های ایران بسیار محبوب و زنده‌اند.