کتاب سکه های دوره صفویه؛ سکه شناسی (نشر پازینه)

کتاب سکه های دوره صفویه اثر فرزانه قائینی

صفویان، دودمانی که پس از قرنها، ایران را زیر یک پرچم متحد کردند، نه تنها در عرصه سیاست و مذهب، بلکه در نظام پولی و سکه‌شناسی نیز تحولی شگرف پدید آوردند.

کتاب «سکه‌های دوره صفویه؛ سکه‌شناسی» یکی از دقیق‌ترین و جامع‌ترین آثاری است که به بررسی این تحولات پرداخته است. این اثر با قطع وزیری، جلد شومیز و کاغذ تحریر، در ۱۷۶ صفحه، به‌عنوان یک راهنمای علمی و مصور، تمامی ابعاد مرتبط با سکه‌های صفوی از جمله انواع، وزن، عیار، نقوش، کتیبه‌ها، ضرابخانه‌ها و تأثیرات سیاسی و مذهبی بر طراحی سکه‌ها را بررسی و طبقه‌بندی کرده است. قائینی که از پژوهشگران برجسته حوزه سکه‌شناسی دوره اسلامی ایران است، با تکیه بر منابع کهن و مجموعه‌های موزه‌ای و خصوصی، اثری مرجع و خواندنی خلق کرده است که برای پژوهشگران، کلکسیونرها، مورخان اقتصادی و تمام علاقه‌مندان به تاریخ هنر و پول در ایران، ارزنده و راهگشا است. دوره صفوی (۹۰۷ تا ۱۱۳۵ هجری قمری) از منظر سکه‌شناسی، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است؛ چراکه این دوره، نخستین دوران پس از ورود اسلام به ایران است که در آن، نظام پولی منسجم و یکپارچه‌ای بر پایه سکه‌های طلا (اشرفی)، نقره (عباسی) و مس (فلوس) شکل گرفت.

قائینی در این کتاب، با تحلیل دقیق سکه‌های تمامی شاهان صفوی، از شاه اسماعیل اول تا شاه سلطان حسین، به بررسی تحولات وزن، عیار، نقوش و کتیبه‌های سکه‌ها در طول این دوره پرداخته است. او با تکیه بر منابع تاریخی و یافته‌های باستان‌شناسی، نشان می‌دهد که چگونه سکه‌ها، فراتر از کارکرد اقتصادی، به‌عنوان ابزاری برای بازنمایی قدرت، مشروعیت و گفتمان مذهبی (تشیع) در دوران صفوی عمل می‌کرده‌اند. تغییرات در نقوش (از جمله معرفی نمادهایی چون شیر و خورشید و مضامین شیعی) و تحولات خطی (از نستعلیق تا ثلث) بر روی سکه‌ها، روایتی بصری از تحولات سیاسی و مذهبی این دوره است.

ساختار کتاب بر پایه سیستماتیک و دوره‌بندی تاریخی-شاهانه طراحی شده است. فصول ابتدایی به معرفی کلی پیشینه سکه‌گردانی در ایران قبل از صفویان، ضراب خانه‌های مهم و واحدهای پولی این دوره اختصاص دارد. در ادامه، مؤلف به ترتیب پادشاهان صفوی، به معرفی و بررسی سکه‌های ضرب‌شده در هر دوره پرداخته و با ارائه جداول دقیق از وزن، قطر، عیار و نقوش، ویژگی‌های هر سکه را فهرست کرده است. بخش قابل‌توجهی از کتاب به واریته های منطقه‌ای، سکه‌های نادر و یک‌نوعه، و نیز ارورهای ضرب اختصاص یافته که برای کلکسیونرهای حرفه‌ای از ارزشی مضاعف برخوردار است.

همچنین، مؤلف به بررسی تطبیقی سکه‌های صفوی با مسکوکات معاصر عثمانی و گورکانی هند پرداخته و تأثیرات متقابل این امپراتوری‌ها را بر یکدیگر بازنمایی کرده است. یکی از بخش‌های جذاب این کتاب، بررسی سکه‌های ضرب‌شده در ضرابخانه‌های مختلف ایران (اصفهان، تبریز، شیراز، هرات و...) و تفاوت‌های منطقه‌ای آنهاست که نشان از تنوع و گستردگی نظام پولی صفوی دارد. از نقاط قوت و برجسته این کتاب، توجه ویژه به جنبه‌های هنری، نمادشناختی و مذهبی سکه‌های صفوی است.

قائینی به‌درستی نشان می‌دهد که چگونه سکه‌ها، با بهره‌گیری از آیات قرآنی، نام‌های ائمه و نمادهای شیعی، به‌عنوان ابزاری برای تبلیغ و تثبیت مذهب تشیع در ایران عمل می‌کرده‌اند. همچنین، بررسی تأثیر هنر صفوی بر سکه‌ها و بازتاب تحولات سیاسی و اجتماعی این دوره، به درک بهتر تاریخ هنر و فرهنگ ایران کمک شایانی می‌کند. با وجود جلد شومیز و کاغذ تحریر (که ممکن است کیفیت تصاویر را تا حدی کاهش دهد)، محتوای غنی و پژوهشی این کتاب، آن را به یکی از منابع استراتژیک و ارزنده در حوزه سکه‌شناسی صفوی تبدیل کرده است. انتشار این کتاب توسط نشر پازینه، گامی مؤثر در نظام‌مند کردن دانش سکه‌شناسی دوره اسلامی ایران محسوب می‌شود.