کتاب قواعد الخط العربی (انتشارات یساولی)

کتاب قواعد الخط العربی اثر هاشم بغدادی

در میان انبوه کتاب‌های خوشنویسی عربی، آثاری هستند که نه فقط کتاب، که به مثابه «قانون» عمل می‌کنند؛ مرجعی که استادان بدان ارجاع می‌دهند و هنرجویان نسل‌ها بر اساس آن تعلیم می‌بینند. «قواعد الخط العربی» تألیف استاد هاشم بغدادی، بی‌شک یکی از همان قوانین ماندگار است. این کتاب، کم‌حجم اما پرمایه، عصاره قرن‌ها تجربه خوشنویسی در جهان اسلام را در خود جای داده و تا امروز که ده‌ها سال از نگارش نخستینش می‌گذرد، همچنان مرجعی زنده و کارآمد است.

نسخه‌ای که پیش روی دارید، با قطع بیاضی و ۶۴ صفحه، گواهی است بر این ماندگاری؛ چرا که این اثر با افتخار به نوبت چاپ یازدهم خود رسیده است. اما هاشم بغدادی که بود؟ او را بی‌گمان باید یکی از ستون‌های خوشنویسی عربی در سده اخیر نامید. هاشم بغدادی، خوشنویس و استاد برجسته عراقی، عمر خود را صرف احیا و تدوین قواعد شش‌گانه خوشنویسی اسلامی (محقق، ریحان، ثلث، نسخ، رقاع و تعلیق) کرد. او که در مکتب استادانی چون محمدشوقی و محمدابراهیم پرورش یافته بود، به اعتقاد بسیاری از صاحب‌نظران، آخرین حلقه از زنجیره بزرگ استادان سنتی خوشنویسی عربی است.

«قواعد الخط العربی» حاصل سال‌ها تدریس و تحقیق اوست؛ کتابی که در آن با زبانی دقیق و نظام‌یافته، اصول حاکم بر حروف و کلمات را برای هنرجو شرح می‌دهد. انتشارات یساولی که ناشر این اثر ارزشمند است، با چاپ یازدهم این کتاب، سهم بزرگی در دسترسی نسل جدید به این میراث گرانسنگ ایفا کرده است. جلد شومیز و کاغذ تحریر مرغوب کتاب، نشان از رویکردی عملی و آموزشی دارد؛ کتابی که باید بارها روی میز تحریر باز شود، صفحاتش با تمرین‌های هنرجو عجین گردد و نسخه به نسخه، حرمت استاد هاشم را حفظ کند.

اما قطع بیاضی در این کتاب چه معنایی دارد؟ قطع بیاضی، همان قطع کشیده و باریکی است که در کتاب‌های سنتی خوشنویسی رواج داشته و دارد. این قطع به هنرجو اجازه می‌دهد که سطرهای طولانی‌تری بنویسد و کشش‌ها و گسترش‌های حروف را بهتر درک کند. همچنین عمودی بودن صفحات، تطابق بیشتری با حرکات طبیعی دست هنگام نوشتن دارد. به عبارت دیگر، قطع بیاضی نه یک انتخاب تصادفی که یک ضرورت آموزشی است. محتوای کتاب به چند بخش اصلی تقسیم می‌شود: ابتدا مقدمه‌ای بر تاریخچه و اصالت خطوط عربی، سپس معرفی ابزار (قلم مرکب‌ساز، مرکب، کاغذ و ...) و در نهایت پرداختن به قواعد شش‌گانه حروف. هاشم بغدادی در این بخش، برای هر حرف عربی، نحوه صحیح ترسیم، نسبت‌های اندازه‌ای، انحناها و کشش‌های مجاز را با دقتی مثال‌زدنی شرح می‌دهد.

آنچه این کتاب را از بسیاری منابع مشابه متمایز می‌کند، تأکید بر تشخیص و اصلاح خطاهای رایج است. استاد هاشم با مقایسه خط درست و غلط در کنار هم، چشم هنرجو را به جزئیاتی حساس می‌کند که شاید سال‌ها از نظر او پنهان مانده باشد. زبان کتاب عربی است، اما به دلیل روانی و ساختار منظم، برای فارسی‌زبانانی که با مبانی خوشنویسی آشنایی دارند نیز قابل استفاده است.

برای آن گروه از هنرجویان که خواهان فراگیری اصولی خطوط عربی از صفر هستند، «قواعد الخط العربی» هاشم بغدادی، همان آغازی است که باید. ۶۴ صفحه؛ نه یک کلمه کم، نه یک کلمه زیاد.