کتاب مبانی ترکیب در نستعلیق (انتشارات برگ نو)

کتاب مبانی ترکیب در نستعلیق اثر امان‌الله پاک‌راد (سنگینان) 

در خوشنویسی فارسی، هیچ خطی به اندازه نستعلیق با معماری و موسیقی پیوند نخورده است. گویی هر حرف نُتی است در دل یک سطر و هر کلمه، اتاقکی در بنایی عظیم. اما چه کسی معمار این بناست؟ خوشنویس. و مهم‌ترین ابزار او در این معماری پیچیده، چیزی نیست جز دانش «ترکیب». اگر تشبیه معماری را ادامه دهیم، حروف را می‌توان آجرها و کلمات را دیوارها دانست؛ اما ترکیب، هنر چیدن این دیوارها در کنار هم است تا خانه‌ای نه فقط محکم که زیبا و چشم‌نواز ساخته شود. کتابی که پیش روی دارید، «مبانی ترکیب در نستعلیق» از استاد امان‌الله پاک‌راد (سنگینان)، همان نقشه معماری است که هر خوشنویس مشتاقی پیش از آغاز بنای کار به آن نیاز دارد.

تمایز اساسی این کتاب با سایر آثار مشابه، از جمله کتاب فشرده و ارزشمند استاد فلسفی، در دامنه و عمق آن است. استاد پاک‌راد با ۸۰ صفحه، فرصت بیشتری یافته تا مفاهیم را با حوصله و جزئیات بیشتر توضیح دهد. کتاب در قطع وزیری و با کاغذ تحریر منتشر شده است. قطع وزیری، به عنوان یکی از رایج‌ترین قطع‌های کتاب‌های هنری، فضای کافی را برای نمایش نمونه‌ها و تمرین‌ها فراهم می‌کند. انتشارات برگ نو با چاپ این اثر، گام بلندی در جهت تدوین یک منبع آکادمیک و در عین حال کاربردی برای هنرجویان خوشنویسی برداشته است.

جلد شومیز نیز بر رویکرد تمرین‌محور کتاب صحه می‌گذارد. اما امان‌الله پاک‌راد متخلص به سنگینان رویکردی متفاوت از فلسفی دارد. اگر فلسفی در «نگاهی به ترکیب» بیشتر یک تذکار عارفانه به هنرجویان حرفه‌ای‌تر می‌دهد، پاک‌راد در «مبانی ترکیب» دست مبتدی را می‌گیرد و قدم‌به‌قدم با او پیش می‌رود. او ابتدا تعریفی ساده و ملموس از ترکیب ارائه می‌کند، سپس ابزارهای لازم برای درک آن را یکی یکی معرفی می‌نماید.

از خط کرسی (آن خط فرضی که حروف بر روی آن سوار می‌شوند) تا مفهوم تکیه (محور عمودی حروفی مانند الف و لام که به حروف ایستادگی می‌بخشد). از نسبت سواد و بیاض (تعادل میان حروف پررنگ و فضاهای خالی) تا انواع گسترش (کشش مجاز حروف در فضاهای مختلف). یکی از درخشان‌ترین بخش‌های این کتاب، بررسی اشتباهات رایج ترکیب است. پاک‌راد نمونه‌هایی از صفحات خوشنویسی را که ترکیب ضعیفی دارند، کنار نمونه‌های استادانه قرار می‌دهد و تفاوت را با خط و علامت برای هنرجو مشخص می‌کند. برای مثال، او نشان می‌دهد که چقدر فاصله میان دو کلمه، یا زاویه قرارگیری یک حرف نسبت به حرف بعدی، می‌تواند «روح» یک بیت شعر را نجات دهد یا نابود کند.

این رویکرد تطبیقی، به هنرجو کمک می‌کند که «چشم ترکیب‌بین» خود را پرورش دهد؛ مهارتی که شاید از خودِ نوشتن نیز مهم‌تر باشد. همچنین کتاب شامل تمرین‌های طراحی شده برای هر مبحث است. این تمرین‌ها هنرجو را ملزم نمی‌کند که صفحه‌ها و صفحه‌ها بنویسد، بلکه او را به تأمل و مقایسه دعوت می‌کند. گاهی از او خواسته می‌شود که جای خالی یک حرف را در ترکیبی ناقص پر کند و گاهی باید تشخیص دهد که کدام نقطه از یک صفحه، «بیاض» بیش از حد دارد. اگر کتاب استاد فلسفی را خوانده‌اید و حس می‌کنید به منبعی مفصل‌تر و گام‌به‌گام‌تر نیاز دارید، «مبانی ترکیب در نستعلیق» همان حلقه گمشده شماست.

پاک‌راد با حوصله، بیآنکه هنرجو را دست‌پاچه کند، او را از تاریکی «نمی‌دانم چرا خطم خوب نمی‌شود» به روشنایی «حالا فهمیدم ایراد کجاست» هدایت می‌کند. پس اگر خوشنویسی را دوست دارید اما از خطوط خشک و بی‌روح خود خسته شده‌اید، این کتاب را از قفسه بردارید.

بگذارید استاد پاک‌راد به شما نشان دهد که ترکیب خوب، همان جادوی غایب از دستخط شماست.