کتاب معماری، شهرسازی و شهرنشینی ایران در گذر زمان (انتشارات یساولی)

کتاب معماری، شهرسازی و شهرنشینی ایران در گذر زمان

تاریخ معماری ایران فقط مجموعه‌ای از بناهای زیبا نیست. معماری ایران آینه تمام‌نمای تحولات فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی این سرزمین پهناور است. اما این تحولات چگونه بر شهرها و نحوه زندگی شهری تأثیر گذاشته‌اند؟ کتاب «معماری، شهرسازی و شهرنشینی ایران در گذر زمان» نوشته محمدرضا تقوی نژاد دیلمی کوششی است برای روایت این پیوندهای پیچیده.

این کتاب که توسط نشر یساولی منتشر شده، یک اثر مرجع و جامع برای دانشجویان، پژوهشگران و علاقه‌مندان به تاریخ معماری و شهرسازی ایران است. کتاب با قطع رحلی منتشر شده است. قطع رحلی برای نمایش نقشه‌های تاریخی شهرها، پلان‌های بناها و تصاویر هوایی از محوطه‌های باستانی و بافت‌های تاریخی بسیار مناسب است.

جلد سخت کتاب نشان از ماندگاری و ارزش مرجع بودن آن دارد. کاغذ تحریر نیز انتخابی هوشمندانه است؛ زیرا کتاب برای استفاده مکرر و مطالعه عمیق (نه صرفاً تماشای تصاویر) طراحی شده و کاغذ تحریر از نظر بازتاب نور برای مطالعه طولانی مدت مناسب‌تر است. ۱۸۴ صفحه شامل متن‌های تحلیلی غنی، نقشه‌ها، نمودارها و تصاویر سیاه‌سفید و رنگی از بناهای شاخص ایران است.

محمدرضا تقوی نژاد دیلمی، مؤلف کتاب، پژوهشگر و مدرس حوزه معماری و شهرسازی است. رویکرد او در این کتاب رویکردی تاریخی-تحلیلی است؛ یعنی صرفاً به توصیف بناها و شهرها بسنده نمی‌کند، بلکه به دنبال کشف دلایل و عوامل پشت پرده تحولات است. ساختار کتاب بر اساس دوره‌های تاریخی دسته‌بندی شده است: پیش از اسلام (از تمدن ایلام و هخامنشی تا ساسانی)، پس از اسلام (از قرون اولیه تا صفویه)، و دوره معاصر (از قاجار تا امروز). در بخش پیش از اسلام، نویسنده به سراغ شهرهای شاخصی مانند شوش، تخت جمشید، نقش رستم، فیروزآباد و بیشاپور می‌رود و نشان می‌دهد که چگونه شهرنشینی و معماری ایران تحت تأثیر آیین زرتشت، سازماندهی سیاسی نظامی هخامنشی، و ایدئولوژی شاهنشاهی ساسانی شکل گرفته است.

در بخش پس از اسلام (به ویژه دوره صفوی و قاجار)، اصفهان محور اصلی تحلیل است: میدان نقش جهان، خیابان چهارباغ، پل‌های خواجو و سی و سه پل، و محله‌بندی شهر اصفهان. نویسنده نشان می‌دهد چگونه شهر ایرانی-اسلامی حول محور مسجد، بازار و محله سازماندهی شده است. اما مهم‌ترین و شاید جذاب‌ترین بخش کتاب، دوره معاصر است. تقوی نژاد به طور دقیق و بی‌پرده به بررسی دگرگونی شهرهای ایرانی در اثر ورود مدرنیته، صنعت نفت، انقلاب سفید، انقلاب اسلامی، جنگ ایران و عراق و سپس سازندگی و توسعه شتابزده می‌پردازد.

او نشان می‌دهد که چگونه تهران از یک شهر باغی کوچک در دوره قاجار به یک کلان‌شهر آلوده و بی‌هویت تبدیل شده است. همچنین به تجربه‌های شهرسازی معاصر ایران (شهرهای جدید اطراف تهران مثل پرند، پردیس، هشتگرد) با نگاهی انتقادی می‌پردازد. اگر دانشجوی معماری یا شهرسازی هستید، این کتاب یک منبع درسی و پژوهشی ارزشمند است. اگر پژوهشگر تاریخ و فرهنگ ایران هستید، این کتاب به شما نشان می‌دهد که شهر و معماری چگونه تاریخ را روایت می‌کنند. و اگر فقط یک شهروند علاقه‌مند به شهر خود هستید، این کتاب به شما در پاسخ به این سوال کمک می‌کند: «چرا شهر ما این شکلی شده؟»

نشر یساولی با انتشار این اثر، یک سند معتبر و جامع از تحولات کالبدی و اجتماعی ایران را به کتابخانه فارسی زبانان هدیه کرده است.