کتاب ردیف مقدماتی تار و سه تار: کتاب سوم هنرستان ( انتشارات ماهور)

کتاب ردیف مقدماتی تار و سه تار گردآورنده موسی معروفی

ردیف موسیقی ایرانی نه یک مجموعه‌نت ساده، بلکه هویت و جهان‌بینی این سرزمین در قالب نغمه‌هاست. کتاب «ردیف مقدماتی تار و سه‌تار: کتاب سوم هنرستان» که حاصل سال‌ها تدریس استاد فقید موسی معروفی در هنرستان موسیقی ملی است، دریچه‌ای است برای ورود به این جهان بی‌کران.

آنچه این اثر را از سایر متدهای مقدماتی جدا می‌کند، نگاه پلکانی و هنرستانی به ردیف است؛ یعنی انتقال شفاهی و سینه‌به‌سینه‌ی ردیف‌های دستگاهی به زبانی نت‌نویسی شده اما همچنان زنده و تفسیرپذیر. این کتاب سوم در حقیقت حلقهٔ تکمیل‌کنندهٔ دورهٔ مقدماتی هنرستان به شمار می‌رود.

هنرجویی که پیشتر کتاب اول و دوم را گذرانده، در این مرحله با دستگاه‌های دشوارتر مانند همایون، چهارگاه و نوا آشنا می‌شود. ویژگی منحصربه‌فرد به‌کوشش حسین علیزاده بودن این اثر است؛ استادی که سال‌ها در گروه موسیقی شیدا و کانون چاووش، نفس تازه‌ای به اجرای ردیف دمید. علیزاده با حواشی تحلیلی بر نت‌نگاری اصلی معروفی، جایگاه تحریر، کشش و ریز را برای هنرجوی امروز روشن‌تر ساخته است.

با ۹۶ صفحه در قطع رحلی و روی کاغذ تحریر، این کتاب بر خلاف ظاهر کم‌برگ، بسیار فشرده و پرمحتواست. هر صفحه گنجایش یک گوشهٔ کامل (مثلاً دلکش، بیداد، یا مویه) را دارد که با نت‌نویسی هشت‌خطی و علامت‌های خاص مضراب‌زنی (دونواخت، چکش، تکیه) همراه است. زبان فارسی کتاب، به‌ویژه در معرفی نام گوشه‌ها و نحوهٔ اجرا، از هر گونه ترجمهٔ سرد انگلیسی بی‌نیازش کرده و ارتباط مستقیم با ریشه‌های فرهنگی را حفظ نموده است.

نوبت چاپ هفتم این اثر توسط موسسهٔ فرهنگی هنری ماهور، گواهی محکم بر جایگاه تثبیت‌شده‌ی آن در نظام آموزشی نیمه‌خصوصی و آزاد موسیقی ایران است. جلد شومیز و سبک آن مناسب برای حمل روزانه به هنرستان و کلاس‌های تک نوازی ایجاد کرده است. اما مهم‌تر از همگی، نقش تاریخی این کتاب است: بسیاری از نوازندگان حرفه‌ای تار و سه‌تار امروز ایران، نخستین رویارویی جدی خود با ردیف میرزاعبدالله را مدیون همین صفحات زرد و سفیدِ کتاب سوم هستند.

ساختار آموزشی کتاب به گونه‌ای طراحی شده که هنرجو ابتدا ردیف را به صورت تک‌صدایی و آهسته تمرین کند، سپس با راهنمایی استاد، تزیینات را یکی‌یکی اضافه نماید. استاد حسین علیزاده در مقدمه‌ی تحلیلی خود (که در این چاپ به متن اصلی افزوده شده) تأکید می‌کند: «ردیف مقدماتی یعنی ردیفی که در آن سه‌تار و تار بیاموزند چگونه نفس بکشند، نه آنکه صرفاً نت‌ها را پشت سر هم بنوازند.»

این تفکر در انتخاب گوشه‌های کوتاه و ملودیک (مانند کرشمه، جامه‌دران، مثنوی) نمایان است؛ گوشه‌هایی که هر کدام حکم یک جملهٔ کامل موسیقایی را دارند و هنرجو را به بداهه‌نوازی و احساس درون ترغیب می‌کنند. یکی از چالش‌های همیشگی در تدریس ردیف مقدماتی تار و سه‌تار، تفاوت کوک سازهاست. کتاب سوم با دقت، برای هر گوشه، دو نوع نت‌نویسی (مناسب کوک تار و کوک سه‌تار) ارائه داده است.

همچنین در انتهای کتاب، جدول مقایسه‌ای ریزها و مضراب‌های مرکب قرار دارد که در چاپ‌های پیشین وجود نداشت و مدیون بازنگری علیزاده است. اگر کتاب اول هنرستان (آشنایی با راه‌های اصلی و فرعی) و کتاب دوم (تمرین ریزهای ساده و چهارمضراب‌ها) را به الفبای ردیف تشبیه کنیم، کتاب سوم حقیقتاً شروع جمله‌سازی و درک فرم است.

هنرجویی که این ۹۶ صفحه را با تمرکز و همراه با شنیدن نوارهای قدیمی معروفی و علیزاده کار کند، نه تنها از نظر تکنیکی به سطح دورهٔ متوسطه ارتقا می‌یابد، بلکه روح ردیف‌نوازی در او نهادینه خواهد شد. برای نسل امروز که غالباً با موسیقی غربی و پاپ آشنا می‌شوند، مواجهه با ریتم‌های آزاد (آزادکش) و گردش‌های ملودیک به ظاهر تکراری ردیف، ممکن است در ابتدا خسته‌کننده به نظر رسد.

اما رمز ماندگاری این کتاب سوم در آن است که موسی معروفی با شگردهای هوشمندانه (مانند تکرار با تغییرات جزئی و افزایش تدریجی سرعت) مخاطب را ناخودآگاه شیفتهٔ زیبایی‌های پنهان ردیف می‌کند. به عبارتی، این اثر را باید نه یک کتاب تمرین صرف، که یک پنجره به سوی هویت موسیقایی ایرانی تلقی کرد.