کتاب آثار استاد ابوالحسن صبا برای سنتور (انتشارات ماهور )

کتاب آثار استاد ابوالحسن صبا برای سنتور سامان ضرّابی

ابوالحسن صبا (۱۲۸۱–۱۳۳۶) بی‌گمان یکی از تأثیرگذارترین چهره‌های تاریخ موسیقی ایران در سدهٔ اخیر است. نام او با ویولن، سه‌تار، ردیف‌نوازی و خلق قطعات ماندگاری چون «تصنیف مرغ سحر»، «شورانگیز» و «جنگلی» گره خورده است. اما آنچه کمتر به آن پرداخته شده، رابطهٔ عمیق صبا با سنتور است. او نه تنها برای این ساز قطعات بدیعی تصنیف کرد، بلکه در نوازندگی سنتور خود نیز سبکی منحصربه‌فرد داشت که تلفیقی از ریزهای تند و تحریرهای ظریف بود.

کتاب پیشِ رو، «آثار استاد ابوالحسن صبا برای سنتور»، نخستین تلاش نظام‌مند برای گردآوری، تنظیم و نت‌نگاری این گنجینهٔ شنیداری است، به همت هنرمندی که خود از شاگردان مکتب صبا و از نوازندگان بنام سنتور معاصر است: سامان ضرّابی. آنچه این کتاب را از سایر مجموعه‌های نت منتشرشده از آثار صبا جدا می‌کند، رویکرد اجرایی تحلیلی ضرّابی است.

او صرفاً به نت‌نگاری قطعات اکتفا نکرده، بلکه هر قطعه را با در نظر گرفتن سبک نوازندگی فرضی صبا (بر اساس شنیدن صفحات قدیمی و روایت شاگردان بازمانده) تنظیم کرده است. به عبارت دیگر، خواننده با دو لایه مواجه است: لایهٔ اول نُت اصلی اثر (بر مبنای دست‌نوشته‌ها یا اجرای ثبت‌شده) و لایهٔ دوم علامت‌های اجرایی شامل ریزهای مرکب، ضربی‌های نامنظم، کشش‌های آزاد و چکش‌های متوالی که ضرّابی آن‌ها را با نمادهای ابداعی خود بر روی نت‌ها افزوده است.

این نوآوری برای هنرجویانی که می‌خواهند صدای خود را به صدای سنتور در اواسط دورهٔ قاجار و اوایل پهلوی نزدیک کنند، طلایی و بی‌نظیر است. کتاب با ۷۷ صفحه در قطع رحلی و روی کاغذ تحریر منتشر شده است. جلد شومیز آن برای استفادهٔ مکرر روی میز نت‌خوان و حمل در کیف ساز، گزینهٔ مناسبی است. نوبت چاپ اول این اثر توسط موسسهٔ فرهنگی هنری ماهور نشان از تازه‌ترین تلاش این ناشر برای پربار کردن آرشیو نت‌های آموزشی و پژوهابی موسیقی ایرانی دارد. کلیهٔ توضیحات به زبان فارسی و با خطی خواناتر از معمول نوشته شده تا نوازندگان سنتور در سطوح مختلف، از مبتدی تا حرفه‌ای، بتوانند بدون معطلی از آن استفاده کنند.

مهم‌ترین وجه تمایز کار سامان ضرّابی در این کتاب، رویکرد پدیدارشناسانه به آثار صباست. ضرّابی در مقدمهٔ خود توضیح می‌دهد که صبا هرگز ردیف رسمی را برای سنتور ننوشته بود، بلکه قطعاتش اغلب بداهه‌پردازی‌هایی روی دستگاه‌های شور، ماهور و همایون بوده که شاگردانش به صورت پراکنده یادداشت می‌کرده‌اند. از این رو، اثری واحد از صبا را می‌توان در چندین نسخهٔ متفاوت یافت. ضرّابی با مقایسهٔ این نسخه‌ها و استفاده از روایت شفاهی استادان پیشکسوت سنتور، توانسته متنی نسبیاً اصیل از آن بداهه‌پردازی ها استخراج کند و در اختیار همگان بگذارد.

ساختار کتاب شامل ۲۲ قطعه است که به ترتیب از ساده به دشوار چیده شده‌اند. قطعات ابتدایی (مانند «شکسته‌صبا» و «نقش صبا») برای هنرجویان دورهٔ متوسطه مناسب است و به تدریج به قطعات چالش‌برانگیزی چون «چهارمضراب شور» و «پیش‌درآمد همایون» می‌رسد که نیازمند مهارت پیشرفته در مضراب متوالی و کوک مجدد سیم‌ها هستند.

در انتهای کتاب، فصل ضمائم شامل جدول نشانه‌های ابداعی ضرّابی، پیشنهادهایی برای تمرین روزانه (۱۵، ۳۰ و ۶۰ دقیقه‌ای) و نیز کتاب‌شناسی آثار صبا قرار دارد. نکتهٔ باریک‌بینانهٔ دیگر، توجه به سیم‌بندی سنتور در دورهٔ صباست. سنتور امروزی با ۹ خرک متداول است، اما صبا گاه با سنتورهای ۸ خرک یا با کوک‌های محلی (مخصوصاً در مناطق لرستان و کرمانشاه) می‌نواخته است. ضرّابی برای هر قطعه، دو نوع کوک پیشنهادی ارائه داده: یکی نزدیک به کوک رایج امروز، و دیگری کوک اصالت‌گرایانه که نیازمند تغییر جای خرک‌هاست.

این توضیحات برای پژوهشگران عرصهٔ سازشناسی بسیار مغتنم است. «آثار استاد ابوالحسن صبا برای سنتور» صرفاً یک کتاب نت نیست، بلکه پرونده‌ای است برای شناخت نوازندگی صبا از دریچهٔ ساز سنتور. هر صفحه از این کتاب، شنونده را به اتاق‌های قدیم‌الطراز خانه‌ی صبا در خیابان ظهیرالاسلام می‌برد، جایی که ویولن و سه‌تار و سنتور در کنار هم، «مکتب صبا» را می‌آفریدند.

اگر شما هم از آن دسته نوازندگان سنتور هستید که همواره کنجکاو بوده‌اید بدانید صبا چگونه ریز می‌زده یا تحریرهایش چه شکلی بوده، این کتاب پاسخ بسیاری از پرسش‌های شما را خواهد داد. امید که ضرب‌آهنگ ماندگار صبا بر مضراب‌های سنتور ایرانیان همیشه جاری و ساری باشد.