کتاب راز دف: آموزش ریتم و دف‌نوازی به کودکان (انتشارات ماهور)

کتاب راز دف آموزش ریتم و دف‌نوازی به کودکان اثر هومن توتونچیان، امیر مقرب صمدی

دف، این حلقهٔ چوبیِ پوست‌کشیده که شاید ساده‌ترین ساز کوبه‌ای جهان به نظر برسد، در حقیقت گنجینه‌ای از ریتم‌های کهن از کردستان تا خراسان و از عرفان مولانا تا جشن‌های عامیانه است. اما آموزش دف به کودکان همواره با چالش بزرگ یکنواختی روبه‌رو بوده است: تکرار بی‌پایان «تک، تک، بوم» و تمرین‌های خشک و تکراری که شور و شوق طبیعی کودک را می‌خشکاند.

کتاب پیشِ رو، «راز دف: آموزش ریتم و دف‌نوازی به کودکان»، کلید این معما را یافته است. مؤلفان، هومن توتونچیان (نوازنده و مدرس شناخته‌شدهٔ سازهای کوبه‌ای ایرانی) و امیر مقرب صمدی (کارشناس موسیقی کودک)، با تلفیق علم روان‌شناسی رشد و آشنایی عمیق با ریتم‌های دستگاهی، متدی خلق کرده‌اند که در آن کودک هرگز احساس نمی‌کند در حال «تمرین» است؛ او در حال بازی، قصه‌گویی و کشف است.

آنچه این کتاب را از سایر متدهای ریتم‌آموزی برای کودکان (داخلی و خارجی) جدا می‌کند، روایت تصویری داستانی هر درس است. هر ریتم جدید در قالب یک شخصیت یا حیوان معرفی می‌شود: مثلاً ریتم ۶/۸ با عنوان «راهپیمایی مورچه‌ها» و ریتم سینکوپ با عنوان «بازی گربه و موش». این شیوه که به قلم امیر مقرب صمدی نگاشته شده، به کودکان اجازه می‌دهد بدون ورود به مبانی انتزاعی تئوری موسیقی (مانند میزان و دیرند نت‌ها)، الگوهای ریتمیک را با تمام وجود حس کنند و تکرار نمایند.

هم‌زمان، هومن توتونچیان با ارائهٔ تمرین‌های بدنی جداگانه برای هر دست راست و چپ، اطمینان حاصل می‌کند که هماهنگی عصبی-عضلانی کودک پیش از نشستن پای دف، به بلوغ لازم رسیده است. کتاب با ۱۲۰ صفحه در قطع رحلی منتشر شده و مهم‌ترین ویژگی ظاهری آن، استفاده از کاغذ گلاسه است. صفحات براق و رنگی، با تصویرگری‌های شاد و درشت، کودک را به ورق زدن و تمرین تشویق می‌کند.

جلد شومیز نیز وزن کتاب را برای دستان کوچک کودک مناسب نگه داشته است. نوبت چاپ اول توسط موسسهٔ فرهنگی-هنری ماهور (که بیشتر با آثار پژوهشی و حرفه‌ای شناخته می‌شود) نشان از رویکرد جدید این ناشر به آموزش پایه‌ای موسیقی برای نسل نو دارد. اما بخش درخور توجه دیگر، ترجمهٔ پری‌ناز پوررضایی است.

چرا کتابی با مؤلفان ایرانی به مترجم نیاز داشته؟ پاسخ آن که متد اصلی «راز دف» ابتدا برای کودکان کشورهای عربی و ترکیه طراحی شده بود (با نام اصلی "The Secret of Daf") و توتونچیان و مقرب صمدی آن را با فرهنگ ایرانی بازنویسی و بومی‌سازی کرده‌اند. اما بخش داستان‌های ضمیمه (که به ریتم‌های محلی مانند سه‌ضرب بندری، دوضرب کردی و شش‌هشتم ترکمنی می‌پردازند) نیازمند ترجمهٔ حساسی از عربی و ترکی استانبولی به فارسی سلیس بوده که پری‌ناز پوررضایی به زیبایی از عهدهٔ آن برآمده. ایشان همچنین اشعار کودکانه برای هر ریتم ساخته‌اند تا کودک هنگام زدن دف، همزمان شعر هم بخواند و حس ضرب‌آهنگ درونی‌تر شود.

ساختار کتاب به سه بخش اصلی تقسیم می‌شود:

بخش اول (مقدماتی، سن ۴ تا ۶ سال) شامل آشنایی با دف، چگونگی نشستن و گرفتن ساز، تولید صدای «تک» (لبه) و «بوم» (وسط) با کمک نقاشی‌های راهنما.

بخش دوم (تکمیلی، سن ۶ تا ۸ سال) شامل ریتم‌های ترکیبی و شروع دف‌نوازی گروهی (که در آن ۱۰ ریتم مختلف همزمان اجرا می‌شود و هر کودک مسئول یک ریتم است).

بخش سوم (خلاق و پایانی، سن ۸ تا ۱۰ سال) جذاب‌ترین بخش است: به کودکان آموزش داده می‌شود که خودشان ریتم‌های تازه بسازند و آن را برای دف بنویسند (با استفاده از نمادهای رنگی که جایگزین نت‌های استاندارد شده).

یکی از نوآوری‌های کاربردی کتاب، برچسب‌های کوچک روی دف است که کودک می‌تواند آن‌ها را به صورت کلید رنگی روی نقاط مختلف پوست دف بچسباند تا جای «تک» و «بوم» و «اسلاید» را هرگز فراموش نکند. برای والدینی که نگران سروصدا هستند، مؤلفان در بخش جداگانه‌ای روش تمرین با دف خاموش (با استفاده از لاستیک‌های اسفنجی روی حلقه) را آموزش داده‌اند. همچنین فایل‌های شنیداری (با استفاده از کیوآر کد درون کتاب) شامل ۴۰ قطعهٔ نمونه است که هر ریتم را ابتدا آهسته (کودکانه) و سپس با سرعت معمول اجرا می‌کند.

«راز دف» راز را فاش می‌کند: کودکان نه با ترس از اشتباه، که با لذت کشف الگوهای ریتمیک یاد می‌گیرند. امید که این کتاب، شور و نشاط دف‌نوازی را از کوچه‌باغ‌های قدیم به خانه‌ها و مهدهای کودک امروز بیاورد و نسل تازه‌ای از دف‌نوازان کوچک را پرورش دهد که هر ضربشان، یادآور شادی بی‌آلایش کودکی اس