کتاب لطف تمبک: آموزش ریتم به کودکان به کمک شعر (انتشارات ماهور)

کتاب لطف تمبک اثر لیلا حکیم‌الهی

تمبک، این ساز خوش‌صدای سفالی، سال‌هاست که در کلاس‌های موسیقی کودک حضوری پررنگ دارد، اما اغلب به عنوان یک ساز ساده و تزیینی تدریس می‌شود تا ابزاری برای درک عمیق ریتم و ضرب‌آهنگ. از سوی دیگر، شعر برای کودکان نه یک هنر فرعی، که راهی برای نفس کشیدن، فکر کردن و ارتباط با جهان است.

کتاب پیشِ رو، «لطف تمبک: آموزش ریتم به کودکان به کمک شعر»، درست در نقطهٔ تلاقی این دو دنیا ایستاده است: شعر بهانگی برای کشف ریتم، و تمبک سفری به سرزمین ضرب‌های جادویی. مؤلف، لیلا حکیم‌الهی (مدرس باسابقهٔ موسیقی کودک و کارشناس ارشد آموزش موسیقی)، این کتاب را محصول بیش از یک دهه تدریس تجربی در مهدکودک‌ها و مراکز پیش‌دبستانی می‌داند. رمزگشایی از عنوان «لطف تمبک» شاید نخستین کلید ورود به این اثر باشد: لطف یعنی مهربانی، لطافت و آرامش، و تمبک با آن صدای گرم و بم خود، می‌تواند نخستین معلم ریتم برای کودکی باشد که هنوز حتی نام نت را نشنیده است.

حکیم‌الهی به درستی تشخیص داده که کودکان زیر ۷ سال، آموزش انتزاعی (نت‌خوانی، دیرندها، میزان‌ها) را نمی‌فهمند و به آن علاقه ندارند. اما اگر ریتم چهارضربی را در قالب شعری با کلمات «بیا بیا که شد هوا...» بشنوند، ناخودآگاه آن را در تمام وجود حس می‌کنند. تمام محتوای کتاب بر پایهٔ همین اصل است: شعر، محرک؛ تمبک، رسانه؛ ریتم، هدف. حضور استاد حسین علیزاده به عنوان زیرنظر این اثر، اعتبار و ظرافتی دوچندان به آن بخشیده است.

علیزاده که خود سال‌ها در حیطهٔ موسیقی کودک (از جمله ساخت آلبوم «نوای نوروزی» برای کودکان) تجربه دارد، بر تمام اشعار و ریتم‌های کتاب نظارت کرده تا ضمن حفظ سادگی و شادابی کودکانه، هیچ نوع نادرستی وزن عروضی یا ابهام ضرب‌آهنگ در آن راه نیابد. ایشان همچنین پیشگفتاری کوتاه بر کتاب نوشته و در آن تأکید کرده: «آنچه این کتاب را از بسیاری آثار مشابه جدا می‌کند، شفافیت حلقهٔ شعر به ریتم است. کودک نه با قانون، که با لذت تکرار و بازی، ضرب‌های دور و نزدیک را می‌آموزد.» کتاب با ۱۳۸ صفحه در قطع رحلی و روی کاغذ تحریر منتشر شده است.

جلد شومیز و طراحی جلد با تصویری از یک کودک و تمبک رنگارنگ، نخستین گام برای جذب مخاطب خردسال و والدین اوست. نوبت چاپ نهم این اثر توسط موسسهٔ فرهنگی-هنری ماهور یک رکورد چشمگیر در میان کتاب‌های موسیقی کودک ایران است و نشان از اقبال گستردهٔ خانواده‌ها، مربیان مهدکودک و آموزشگاه‌های موسیقی دارد. تمامی نوشته‌ها و اشعار به زبان فارسی ساده و روان است و برای واژگان دشوار، تصویر و حرکت بدنی جایگزین توضیح اضافی شده است.

ساختار کتاب به سه بخش اصلی تقسیم می‌شود: بخش اول (۳ تا ۴ سال) شامل آشنایی با تمبک (نشستن، گرفتن، نواختن صدای «تُم» با ضربه به وسط و «بَک» با ضربه به لبه) همراه با شعرهای کوتاه دو مصراعی و حرکات نمایشی (مانند «قورباغه می‌پرد تو آب، تمبک بزن بزن با شتاب»). بخش دوم (۴ تا ۶ سال) شامل ریتم‌های دوضربی، سه‌ضربی و چهارضربی ساده به کمک شعرهای طولانی‌تر و معرفی مفهوم سکوت (که با کلمه «هیس» در شعر مشخص شده). بخش سوم (۶ تا ۸ سال) به ترکیب ریتم‌ها، شروع تمبک‌نوازی گروهی (هر کودک یک بیت از شعر را با تمبک خود پاسخ می‌دهد) و نیز آشنایی با ریتم‌های فولکلوریک (مثل رقص‌های محلی مازندران و آذربایجان که با تمبک قابل اجراست).

در انتهای کتاب، یک فهرست واژگان ریتمیک (با نمادهای تصویری) و نیز پیشنهادهایی برای والدین (چگونه در خانه بدون استرس تمرین کنند) قرار دارد. نکتهٔ باریک‌بینانهٔ دیگر، هماهنگی کتاب با مؤسسهٔ ماهور برای ارائهٔ فایل‌های صوتی (از طریق کیوآر کد) است. در این فایل‌ها، لیلا حکیم‌الهی همراه با گروهی از کودکان ۴ تا ۷ ساله، تمام اشعار کتاب را به صورت شعرخوانی با تمبک و نیز بدون تمبک (فقط شعر) اجرا کرده است. والدین و مربیان می‌توانند ابتدا شعرها را بدون ساز به کودک بیاموزند و سپس لایهٔ تمبک را اضافه کنند.

یکی از درخواست‌های مکرر والدین در این سال‌ها، آموزش بدون سروصدا بوده که مؤلف در پینوشت، روش «تمرین با تمبک خاموش» (با چسباندن یک تکه پارچه روی پوست) را آموزش داده است. «لطف تمبک» در نهایت کتابی است دربارهٔ مهربانی با ریتم، نه جنگیدن با آن. کودکی که با این کتاب بزرگ می‌شود، نه فقط یک نوازندهٔ تمبک که یک انسان ضرب‌آهنگ‌شنو تحویل جامعه می‌دهد که در هر صدای طبیعت (باران، قدم، جیک پرنده) یک الگوی ریتمیک می‌شنود.

باشد که لطف این تمبک کوچک، در دل هزاران کودک ریشه بدواند و نسل آیندهٔ موسیقی ایران را شادتر از امروز بنوازد.