کتاب هنر پیانو (دانشنامه ی نوازندگان، نوشتارگان پیانو و ضبط های استثنایی) (انتشارات ماهور)

کتاب هنر پیانو اثر دیوید دوبال

پیانو، این پادشاه سازها، با گسترهٔ هفت اکتاو و توانایی اجرای همزمان ملودی، هارمونی و ریتم، بیش از هر ساز دیگری تحول موسیقی غرب را در سه سدهٔ اخیر رقم زده است. اما شناخت پیانیسم یعنی هنر نواختن پیانو به هیچ روی محدود به تکنیک و نت‌ها نیست. هر نوازندهٔ بزرگ، جهانی یکتا از حس، تفسیر، صدا و روایت را به ارمغان آورده است.

کتاب پیشِ رو، «هنر پیانو (دانشنامهٔ نوازندگان، نوشتارگان پیانو و ضبط‌های استثنایی)» نوشتهٔ دیوید دوبال یکی از جسورانه‌ترین و ارزشمندترین تلاش‌ها برای نقشه‌برداری از این جهان است. دوبال در این دانشنامه، به بیش از ۳۰۰ پیانیست بزرگ از سدهٔ هجدهم تا امروز (از موتزارت و بتهوونِ نوازنده، تا هوروویتس، ریشتر، گولد، آرگریش، کیشین، زیمارمن و هایو) پرداخته و برای هر کدام، شرحی از سبک، تکنیک، رپرتوار محبوب، ضبط‌های شاخص و حکایت‌های شنیدنی ارائه کرده است.

آنچه این کتاب را از یک دیکشنری خشک بیوگرافیک فراتر می‌برد، نگاه تحلیلی و ارزش‌گذارانه دوبال است. او صرفاً به ذکر تاریخ تولد و مرگ و استادان اکتفا نمی‌کند، بلکه شهامت قضاوت هنری دارد. با قلمی تند و گاه بی‌پروا، از پیانیست‌ها تعریف می‌کند (مثلاً دربارهٔ «ولادیمیر هوروویتس: جادوگر کیبورد» یا «مارتا آرگریش: شرارهٔ آتشین») و نیز نقدهای تند می‌نویسد (از جمله دربارهٔ برخی پیانیست‌های فنی اما سطحی که نامشان را می‌برد).

این رویکرد، کتاب را به یک مرجع گفت‌وگوبرانگیز و زنده بدل ساخته که خواننده را به موضع‌گیری وامیدارد – درست مانند شنیدن یک استاد مجرب که شاگردانش را بی‌پرده نقد می‌کند. کتاب با ۵۵۸ صفحه در قطع وزیری و روی کاغذ تحریر منتشر شده است. جلد سخت (گالینگور) آن، نشان از جایگاه این اثر به عنوان یک کتاب مرجع دائمی دارد.

نوبت چاپ دوم توسط موسسهٔ فرهنگی-هنری ماهور در ایران گواه استقبال چشمگیر پیانیست‌ها، دانشجویان موسیقی و علاقه‌مندان به پیانو از این ترجمه است. تمام متن به زبان فارسی با ترجمه‌ای دقیق و خواندنی توسط علیرضا سید احمدیان (از مترجمان باسابقه و نوازندهٔ حرفه‌ای پیانو) برگردانده شده است. سید احمدیان در پانوشت‌ها، بسیاری از قطعات و ضبط‌هایی را که برای خوانندهٔ ایرانی ناآشناست با معادل‌های فارسی و توضیحات شنیداری معرفی کرده است.

نقش مترجم، علیرضا سید احمدیان، در این کتاب فراتر از ترجمهٔ معمول است. ایشان که خود سال‌ها در ایران و اروپا به تدریس و اجرای پیانو مشغول بوده، علاوه بر ترجمه، یک فصل تکمیلی (با عنوان «پیانو در ایران: از آغاز تا امروز») به کتاب اصلی افزوده که در نسخهٔ انگلیسی وجود ندارد. در این فصل حدود ۵۰ صفحه‌ای، تاریخچهٔ ورود پیانو به ایران (دورهٔ ناصرالدین شاه)، نخستین مدرسان اروپایی، تأسیس هنرستان موسیقی، پیانیست‌های برجستهٔ ایرانی (از انوشیروان روحانی و فرهاد مشکات گرفته تا نوازندگان معاصر) و نیز بررسی اجمالی رپرتوار ایرانی برای پیانو (از تصانیف عارف و شیدا تا آثار آهنگسازان مدرن) به زیبایی تحلیل شده است.

ساختار کتاب از سه بخش بزرگ تشکیل شده است:

بخش اول: نوازندگان (حدود ۴۵۰ صفحه، الفبایی از آرژریچ تا زیمرمن، به همراه عکس‌های سیاه‌وسفید نادر از بسیاری از آنها، و فهرست پیشنهادی «۱۰ ضبط برتر» برای هر پیانیست).

بخش دوم: نوشتارگان پیانو (مرور آثار ماندگارِ رپرتوار پیانو از باخ و اسکارلاتی تا لیگتی و بولکم، با تحلیل فنی و زیبایی‌شناختی).

بخش سوم: ضبط‌های استثنایی (معرفی ۱۰۰ آلبوم تاریخی و افسانه‌ای که دوبال آن‌ها را «برای هر کتابخانهٔ موسیقی ضروری» می‌داند، از ضبط گلن گولد از گلدبرگ واریاسیون‌ها تا اجرای ولادیمیر اشکنازی از سونات‌های پروکوفیف).

در انتهای کتاب، نمایهٔ جامع آثار و الفاظ تخصصی (به همراه راهنمای تلفظ نام‌ها) آمده است. یکی از جذابیت‌های منحصربه‌فرد این کتاب، حکایت‌های پشت صحنه است. برای مثال، داستان آشنایی هوروویتس با همسرش وندا توسکانینی، یا رقابت تاریخی آرتور روبینشتاین و ولادیمیر هوروویتس در اجرای کنسرتو شماره ۱ چایکوفسکی، یا وسواس عجیب گلن گولد در گرم کردن دست‌ها پیش از کنسرت. این حکایت‌ها کتاب را از یک منبع صرفاً علمی به روایتی دلچسب و انسان‌محور بدل می‌کند.

«هنر پیانو» را می‌توان به جرات مهم‌ترین کتاب مرجع پیانو به زبان فارسی دانست. چه یک دانشجوی پیانو باشید که به دنبال شناخت مکاتب مختلف نوازندگی می‌گردید، چه یک شنوندهٔ حرفه‌ای که می‌خواهد کتابخانهٔ شنیداری خود را غنی کند، چه یک پژوهشگر که به تحلیل تطبیقی اجراها علاقه دارد. این کتاب پاسخ بسیاری از پرسش‌های شما را خواهد داد. امید که مضراب‌های شما بر کلاویه‌ها همچنان پرشور و روشنگرانه بماند و هنر پیانو در ایران به شکوفایی روزافزونی برسد.