کتاب مبانی فرم و فرم‌های موسیقی همراه ضمیمه تخصصی موسیقی پاپ و جاز (انتشارات پارت )

کتاب مبانی فرم و فرم‌های موسیقی اثر رالف تورک

فرم در موسیقی همانند اسکلت در بدن انسان است: اگر نباشد، قطعه فرو می‌ریزد و هرج‌ومرج می‌شود. اما تشخیص فرم برای بسیاری از شنوندگان و حتی نوازندگان دشوار است، چراکه موسیقی هنری زمان‌مند است و برخلاف نقاشی یا معماری، نمی‌توان یک‌باره به کل ساختار آن نگاه کرد.

کتاب پیشِ رو، «مبانی فرم و فرم‌های موسیقی» نوشتهٔ رالف تورک (نظریه‌پرداز و استاد برجستهٔ موسیقی)، یکی از روشن‌ترین و قابل‌فهم‌ترین آثاری است که تاکنون دربارهٔ فرم‌های موسیقایی نوشته شده است. تورک که دهه‌ها در دانشگاه‌های آلمان و آمریکا به تدریس تئوری موسیقی اشتغال داشته، این کتاب را برای دانشجویان دورهٔ کارشناسی و هنرجویان پیشرفته طراحی کرده است نه برای موسیقی‌شناسان متخصص. آنچه این کتاب را از سایر منابع فرم‌شناسی (مانند کتاب مشهور «فرم در موسیقی» اثر اسپنسر و تمپلتون یا «تحلیل فرم موسیقی» گرین) جدا می‌کند، رویکرد پلکانی و شنیداری تورک است.

او نه با تعاریف انتزاعی، بلکه با شنیدن و اجرا کردن شروع می‌کند. در هر فصل، ابتدا چند قطعهٔ کوتاه (که در فایل‌های صوتی همراه با کتاب موجود است) ارائه می‌شود و از خواننده خواسته می‌شود بدون خواندن متن، مرزهای بخش‌های مختلف قطعه را تشخیص دهد. تنها پس از این تمرین شنیداری، تعاریف نظری و اصطلاحات (مانند «جمله»، «دوره»، «سه‌لایه‌ای»، «روندو»، «سونات») معرفی می‌شوند. این روش که بر اساس اصل اکتشاف طراحی شده، باعث می‌شود مفاهیم برای همیشه در ذهن حک شوند. کتاب با ۳۹۲ صفحه در قطع رحلی و روی کاغذ تحریر منتشر شده است.

جلد شومیز و قطع بزرگ آن، جای مناسبی برای نت‌های متعدد (بیش از ۳۰۰ مثال نت‌نوشته) و تمرین‌های کاربردی فراهم کرده است. نوبت چاپ دوم توسط انتشارات پارت نشان از استقبال خوب جامعهٔ موسیقی ایران از این ترجمه دارد. تمام نوشته‌ها و اصطلاحات به زبان فارسی و با ترجمه‌ای دقیق و روان توسط محسن الهامیان (از مترجمان باسابقهٔ متون موسیقی) برگردانده شده است. الهامیان همچنین واژه‌نامهٔ دوزبانه (فارسی-انگلیسی-آلمانی) جامعی به کتاب افزوده است.

ساختار کتاب به ۴ بخش و ۱۸ فصل تقسیم می‌شود: بخش اول – عناصر اولیهٔ فرم (تعریف انگیزه، موتیف، جمله، پریود، پریود تکراری و متضاد، کادانس و انواع آن).

بخش دوم – فرم‌های کوچک (فرم یک‌بخشی، دوبخشی – باینری – ساده و مرکب، سه‌بخشی – تِرناری – ساده و مرکب).

بخش سوم – فرم‌های بزرگ و کلاسیک (فرم روندو، فرم واریاسیون، فرم سونات، فرم کنسرتو، روندو-سونات).

بخش چهارم – فرم در موسیقی آوازی (فرم آریا داکاپو، فرم تصنیف، فرم آوازی-سازهای ترکیبی).

یکی از نقاط قوت کتاب، تکیه بر مثال‌های متعدد از دوره‌های مختلف است: از باخ تا برامس، از موتسارت تا استراوینسکی. هر فرم با تحلیل ۳ تا ۵ قطعهٔ شناخته‌شده (با ارجاع به شماره‌های اپوس و میزان‌ها) توضیح داده شده است. اما مهم‌ترین ویژگی این کتاب نسبت به سایر منابع فرم‌شناسی، ضمیمهٔ تخصصی ۸۰ صفحه‌ای با عنوان «فرم در موسیقی پاپ و جاز» است که در انتهای کتاب آمده. این ضمیمه توسط مترجم یا ویراستار علمی (با همکاری چند نوازنده و نظریه‌پرداز جاز) به کتاب اصلی افزوده شده و در نسخهٔ اصلی تورک وجود ندارد.

در این ضمیمه، فرم‌های رایج در موسیقی پاپ (فرم ۱۲ باری بلوز، فرم ۳۲ باری AABA، فرم آهنگ پاپ استاندارد فرم موسیقی راک و متال، فرم‌های الکترونیک و دنس) و موسیقی جاز (فرم ۱۲ باری بلوز، فرم Rhythm Changes، فرم‌های رایج در استانداردهای جاز مانند «بادی اند سول» و «اتوپارک»، فرم در جاز آزاد و مدال) به تفصیل تحلیل شده است.

برای هر فرم، مثال‌های نت‌نوشته (از بیتلز تا مایلز دیویس، از مایکل جکسون تا هربی هنکاک) و نیز راهنماهای شنیداری ارائه شده است. محسن الهامیان در مقدمه‌ی مترجم خود می‌نویسد: «افزودن ضمیمهٔ پاپ و جاز، پاسخ به نیازی بود که سال‌ها در کلاس‌های فرم‌شناسی دانشگاهی احساس می‌شد. دانشجویان موسیقی ایرانی که عمدتاً با قطعات کلاسیک اروپایی تمرین می‌کنند، در مواجهه با فرم آهنگ‌های پاپ محبوب خود یا قطعات جاز درمانده می‌شوند.

این ضمیمه پلی است میان این دو جهان.» در انتهای ضمیمه، تمرین‌های تحلیلی (تحلیل فرم ۲۰ آهنگ مشهور پاپ و جاز به انتخاب مترجم) و فهرست شنیداری پیشنهادی (۵۰ قطعه با ذکر دقیق فرم هر قطعه) قرار دارد. «مبانی فرم و فرم‌های موسیقی» کتابی است برای درک معماری پشت پردهٔ موسیقی.