دیباچه قطب الدین محمد قصه خوان در مرقع شاه طهماسب (نشر آستان قدس رضوی)

دیباچه قطب الدین محمد قصه خوان در مرقع شاه طهماسب مترجم  آریو فرضی

در گنجینه‌ی بی‌نظیر هنرِ ایرانی، مرقعات، به‌عنوان یکی از ارزشمندترین و نفیس‌ترین جلوه‌های هنرِ کتاب‌آرایی، جایگاهی والا و رفیع دارند. این مجموعه‌های هنری، که در آن‌ها نمونه‌هایی از خوشنویسی، نگارگری، تذهیب و تشعیر، با هنرمندیِ تمام در کنار یکدیگر گردآوری می‌شوند، نه فقط نمایشگرِ مهارتِ فنیِ هنرمندان، بلکه بازتاب‌دهنده‌ی ذوق، سلیقه، جهان‌بینی و روابطِ فرهنگیِ عصر خود هستند.

یکی از مشهورترین و مهم‌ترین این مرقعات، «مرقع شاه طهماسب» است که در دورانِ شکوفاییِ هنرِ صفوی، به سفارشِ شاه طهماسب صفوی و با هم‌کاریِ بزرگ‌ترین هنرمندانِ آن عصر، از جمله استادِ بی‌نظیرِ خوشنویسی، شاه محمود نیشابوری، و نیز نگارگرانِ برجسته‌ای چون سلطان‌محمد و میرزا علی، تهیه شده است.

کتاب «دیباچه قطب‌الدین محمد قصه‌خوان در مرقع شاه طهماسب»، با عکاسیِ چشمنوازِ امید محکمی و ترجمه‌ی روان و دقیقِ آریو فرضی، فرصتی بی‌نظیر برای آشنایی با یکی از مهم‌ترین و ارزشمندترین بخش‌های این مرقعِ نفیس، یعنی دیباچه‌ی آن که به قلمِ قطب‌الدین محمد قصه‌خوان نگاشته شده، فراهم آورده است و دریچه‌ای نو به روی پژوهشگران، هنرمندان و علاقمندان به هنرِ ایرانی می‌گشاید. دیباچه‌ی مرقع شاه طهماسب، که به‌عنوان مقدمه‌ای بر این مجموعه‌ی هنریِ عظیم نگاشته شده است، خود، یک اثرِ مستقل و ارزشمند به شمار می‌رود.

این دیباچه که به خطِ نستعلیقِ استاد شاه محمود نیشابوری، از بزرگ‌ترین خوشنویسانِ تاریخِ ایران، تحریر شده است، نه تنها از حیثِ هنرِ خوشنویسی، بلکه از لحاظِ محتوایِ ادبی، تاریخی و هنری نیز دارای اهمیتِ بسزایی است. قطب‌الدین محمد قصه‌خوان، که خود از هنرمندان و نویسندگانِ برجسته‌ی دربارِ صفوی بوده، در این دیباچه، به توصیفِ جایگاهِ والای هنرِ کتاب‌آرایی، ستایشِ هنرمندانِ بزرگِ آن دوران، و نیز شرحِ فرایندِ تهیه و تدوینِ این مرقعِ نفیس پرداخته است.

این متن، به‌عنوان یک سندِ تاریخیِ ارزشمند، اطلاعاتِ گران‌بهایی را درباره‌ی روابطِ هنرمندان با دربارِ صفوی، نظامِ حمایت‌گریِ هنری در آن عصر، و نیز ذوق و سلیقه‌ی هنریِ شاه طهماسب و درباریانِ او، در اختیارِ پژوهشگران و علاقمندان قرار می‌دهد. همچنین، نثرِ مسجع و شاعرانه‌ی این دیباچه، که آکنده از اصطلاحاتِ تخصصیِ هنرِ کتاب‌آرایی و تمجیدهایِ شاعرانه از هنرِ خوشنویسی و نگارگری است، خود، نمونه‌ای بی‌نظیر از نثرِ فنی و هنریِ دوره‌ی صفوی به شمار می‌رود. عکاسیِ دقیق و هنرمندانه‌ی امید محکمی از این دیباچه، که با زبانی بصری و با بهره‌گیری از نور، زاویه و ترکیب‌بندی‌هایِ مناسب انجام شده است، توانسته است جزییاتِ ظریفِ خطِ نستعلیقِ شاه محمود نیشابوری، لطافتِ رنگ‌ها و تزییناتِ آن، و نیز بافتِ کهنِ کاغذِ آن را به‌خوبی به تصویر بکشد و به مخاطب امکانِ تماشایی نزدیک و دقیق از این شاهکارِ خوشنویسی را بدهد.

همچنین، ترجمه‌ی روان، دقیق و ادبیِ آریو فرضی از این متنِ کهن و پرمعنا، که به‌همراهِ متنِ اصلیِ فارسی در کتاب ارائه شده است، امکانِ درک و بهره‌مندیِ مخاطبانِ غیرفارسی‌زبان و همچنین پژوهشگرانی را که با نثرِ فنیِ دوره‌ی صفوی آشناییِ کافی ندارند، از این اثرِ ارزشمند فراهم آورده است. این ترجمه، با حفظِ امانت و دقت در انتقالِ مفاهیم، همچنین به زیبایی و شیواییِ ادبیِ متنِ اصلی نیز توجه داشته است. کتابِ حاضر، با قطعِ رحلیِ بزرگ، جلدِ شومیز و کاغذِ گلاسه‌ی مرغوب، از حیثِ کیفیتِ چاپ و صفحه‌آرایی نیز بسیار چشم‌نواز و مطلوب طراحی شده است.

انتشار این اثرِ ارزشمند توسط انتشارات آستان قدس رضوی، که خود نمادِ حفظ و حراست از میراثِ فرهنگی و معنویِ ایران است، بر اعتبار و اهمیتِ این کتاب می‌افزاید و آن را به گنجینه‌ای گران‌بها برای پژوهشگران، هنرمندان و تمامیِ علاقمندان به هنرِ ایرانی و تاریخِ دوره‌ی صفوی تبدیل کرده است.