هانری کارتیه-برسون؛ زندگی، آثار و فلسفه عکاسی
هانری کارتیه-برسون یکی از درخشانترین چهرههای عکاسی معاصر دنیاست. او خالق شماری از گویاترین و ماندگارترین تصویرهای عکاسی قرن بیستم است؛ تصویرهایی که در تثبیت و معرفی عکاسی بهعنوان یک فرم هنری، نقش عمده و ارزندهای داشتهاند. او همهچیز را به همان صورت که هست نشان میدهد. با عکسهای تدارکیافته و زمینهچینیشده قبلی میانه خوشی ندارد و تصویرهایش را دستنخورده باقی میگذارد. اما عکسهای او صرفاً تصویرهایی تصادفی از جهان نیستند. این عکسها، چه ناگهانی و خودانگیخته باشند و چه نباشند، به بصیرتی غنی و دیدی تیز متکیاند.
زندگی اولیه و آغاز علاقه به هنر
هانری کارتیه-برسون در ۲۲ اوت ۱۹۰۸ در شانتلو، که با پاریس فاصله چندانی ندارد، متولد شد و همانجا به مدرسه رفت. در سالهای ۱۹۲۷ و ۱۹۲۸ در پاریس نزد آندره لوت، هنرمند و منتقدی که با جنبش کوبیسم ارتباط داشت، تعلیم دید. لوت بذر علاقهای به نقاشی را در نهادش کاشت که در تمام زندگی با او بود و عامل تعیینکنندهای در تجربههای هنریاش به شمار میرفت. کارتیه-برسون در سال ۱۹۲۹ به کمبریج رفت و آنجا ادبیات و نقاشی آموخت.
شروع عکاسی و تأثیرات اولیه
کارتیه-برسون از کودکی به دستگاه اسرارآمیزی که به دوربین عکاسی موسوم است، تعلق خاطر عمیقی داشت. اما اولین گرایش جدی او نسبت به این وسیله در حوالی سال ۱۹۳۰ ظهور کرد؛ پس از دیدن کارهای دو عکاس عمده قرن بیستم: اوژن آتژه و من ری. در سال ۱۹۳۱ به آفریقا رفت، مدتی آنجا ماند و تجربههای خود را با دوربینش روایت کرد. بیمار شد و ناچار به فرانسه بازگشت. در سال ۱۹۳۳ اولین دوربین ۳۵ میلیمتریاش را خرید. بهدست آوردن دوربین کوچک و قابلحملی که میتوانست تصویرهای آنی را بهسادگی ثبت کند، برای او واقعهای مهم بود.
دوربین ۳۵ میلیمتری و سبک عکاسی
استفاده از این دوربین بهویژه برای کارتیه-برسون مناسب بود، زیرا این دوربین به او امکان میداد که هم تصویرهای آنی را ثبت کند و هم ناشناخته بماند. کارتیه-برسون آنقدر دلش میخواست شاهدی بیسروصدا و حتی ناپیدا باشد که قسمتهای نقرهای دوربینش را با نوار مشکی میپوشاند تا هرچه کمتر قابلرؤیت باشد و گاهی دوربینش را زیر شالی پنهان میکرد. این مرد در زندگی و در کارش به یک اندازه خوددار بود.
سفرها و عکاسی خبری
کارتیه-برسون در بیش از چهل سال فعالیت عکاسی، بهطور مرتب به کشورهای مختلف دنیا سفر میکرد. اما آشکارا ترجیح میداد در هر کشوری مدتی بماند تا بتواند محیط را خوب بشناسد. در سال ۱۹۳۷ ازدواج کرد و در همان سال فیلم مستندی بر اساس امداد پزشکی در جنگ داخلی اسپانیا ساخت. از همین زمان، اولین عکسهای خبریاش را برای روزنامهها و مجلات فرستاد. بین سالهای ۱۹۳۶ تا ۱۹۳۹ دستیار ژان رنوار در ساختن فیلمهای «پیکنیک» و «قوانین بازی» بود.
تأثیر فیلم بر عکاسی
بهعنوان عکاس، خود را مدیون فیلمهای خوبی میدانست که در جوانی دیده بود. میگفت این فیلمها به او یاد داده بودند که چگونه باید دقیقاً یک لحظه و یک نقطهنظر گویا را انتخاب کرد. اهمیتی که به تصویرهای پیوسته در عکاسی میداد، شاید ناشی از همین تعلق خاطر او به فیلم بود.
جنگ جهانی دوم و فعالیتهای زیرزمینی
کارتیه-برسون در سال ۱۹۴۰، در جریان جنگ جهانی دوم، بهدست آلمانیها اسیر شد. در سال ۱۹۴۳ فرار کرد و در سال بعد در یک واحد عکاسی زیرزمینی که مأموریت داشت گزارشی از اشغال و عقبنشینی آلمانیها تهیه کند، شرکت کرد. در سال ۱۹۴۵ فیلمی ساخت به نام «بازگشت» درباره بازگشت زندانیان جنگی و تبعیدیان فرانسوی به وطن.
نمایشگاهها و تأسیس آژانس مگنوم
عکسهای کارتیه-برسون یکبار در سال ۱۹۳۳ در گالری «جولین لهوی» نیویورک به نمایش گذاشته شده بود، ولی در سال ۱۹۴۷ مورد توجه بیشتری قرار گرفت و یک نمایشگاه تکنفره از آثار او در موزه هنر مدرن آن شهر برگزار شد. در همان سال، کارتیه-برسون همراه با رابرت کاپا، عکاس آمریکایی، و چند تن دیگر، آژانس تعاونی عکاسیای را که به نام «مگنوم» معروف است، ایجاد کردند. این سازمان عکسهای تواناترین عکاسان خبری زمان را در اختیار مطبوعات قرار میداد.
سفرهای جهانی و کتابهای عکاسی
پس از شروع فعالیت آژانس «مگنوم»، کارتیه-برسون بیش از پیش به عکاسی خبری روی آورد. در سه سال بعد به هند، چین، اندونزی و مصر سفر کرد. تجربههای این سفرها و تجربههایی که در دهه ۱۹۵۰ در اروپا داشت، موضوع چندین کتابی بود که از سال ۱۹۵۲ تا ۱۹۵۵ منتشر کرد. این کتابها شهرت کارتیه-برسون را بهعنوان یک استاد مسلم تثبیت کردند. عنوان یکی از این کتابها، که شاید معروفترین آنها هم باشد، «لحظه قاطع» است. این عنوان، دریافت روشن این هنرمند را از مفهوم، فن و کاربرد عکاسی نشان میدهد و به ایده اصلی کار او دلالت دارد. لحظه قاطع همان دم گریزانی است که عینیت موضوع را در آشکارترین حالت خود نشان میدهد.
نمایشگاههای بینالمللی و آرشیو آثار
در سال ۱۹۵۵ نمایشگاهی از ۴۰۰ عکس او، مربوط به وقایع سالهای گذشته، در موزه هنرهای تزئینی پاریس و سپس در اروپا، ایالات متحده و ژاپن برگزار شد و سرانجام این عکسها به کتابخانه ملی پاریس سپرده شدند. در اواسط دهه ۱۹۶۰، کارتیه-برسون همچنان در پاریس زندگی میکرد و سفرهای متعددی به خارج انجام میداد. در سال ۱۹۶۳ در کوبا عکس میگرفت؛ در سالهای ۱۹۶۳ و ۱۹۶۴ در مکزیک بود و در سال ۱۹۶۵ در هند.
حضور در جنبش دانشجویی ۱۹۶۸
در جریان جنبش دانشجویی پاریس در مه ۱۹۶۸، کارتیه-برسون با دوربین ۳۵ میلیمتریاش حضور داشت. به نظر کارتیه-برسون، در دوربین نوعی پیام اجتماعی نهفته است و عکاس وسیلهای است برای ثبت جهانی واقعی و انسانی در دورانی پرآشوب.
فلسفه عکاسی کارتیه-برسون
«هنر عکاسی از آغاز پیدایش خود تاکنون هیچ تغییری نکرده، جز از نظر فنی، که آن هم به نظر من اهمیت چندانی ندارد.» عکاسی ظاهراً کار سادهای به نظر میرسد، ولی در واقع کاری متنوع و پیچیده است و تنها وجه مشترک میان دستاندرکاران این هنر، همانا وسیله کار آنان است. آنچه از دل این دستگاه گزارشگر درمیآید، نمیتواند از مقتضیات اجتماعی جهانی آلوده و پرجنبوجوش که بهگونهای غیرمعقول توسعه مییابد، بگریزد.
دیدگاه کارتیه-برسون درباره عکاسی مصنوعی
من به عکاسی «مصنوع» یا صحنه جعلشده علاقهای ندارم و اگر بخواهم قضاوتی بکنم، ترجیح میدهم این کار را از نظر روانشناسی و جامعهشناسی انجام دهم. کسانی هستند که عکسهای از پیش مهیاشده میگیرند و کسانی هستند که به دنبال کشف و ضبط تصویرها میروند. دوربین عکاسی برای من بهمنزله دفترچه طراحی، وسیله دریافت و خودانگیزی و اختیاردار لحظهای است که مفهوم تصویری عبارتی را در عین حال مطرح میکند و به آن پاسخ میدهد.
عکاسی بهعنوان ابزار تمرکز و معنا
برای اینکه به جهان مفهومی ببخشم، باید خودمان را در متن تصویری که ارائه میدهیم، احساس کنیم. این حالت به تمرکز، نظم ذهنی، حساسیت و درک هندسی نیاز دارد. عکاس باید عکسهایش را در عین عمیقترین دلبستگی به موضوع و خودش بگیرد. عکس گرفتن یعنی ثبت لحظهای که در آن همه عناصر بهصورت واقعیتی فرار گرد هم میآیند. در چنین لحظهای است که ضبط یک تصویر به لذت عینی و ذهنی بزرگی بدل میشود.
تعریف لحظه قاطع در عکاسی
عکس گرفتن یعنی تشخیص خود واقعیت و ساخت خشن اشکال قابلرؤیتی که به آن معنا میبخشند، در یک زمان و در کمتر از یک ثانیه. یعنی قرار دادن سر، چشم و قلب در یک راستا. عکس گرفتن وسیله تفاهمی است که نمیتواند از وسایل دیگر بیان تصویری جدا باشد. نوعی فریاد کشیدن و آزاد ساختن خویش است، نه اثبات یا تأکید اصالت خویش. نوعی زندگی است.
منبع: فصلنامه هنر، شماره ۳