امپرسیونیسم در هنر؛ بررسی تأثیر آن بر نقاشی، مجسمه‌سازی، ادبیات و موسیقی

مهوش جباری
امپرسیونیسم، جنبش هنری قرن ۱۹، از نقاشی در پاریس آغاز شد و به پیکره‌سازی، ادبیات و موسیقی رسید. مونه با نور و رنگ، پاسکولی با شعر طوفانی، و دبوسی با ملودی‌های خیال‌انگیز، لحظه‌های طبیعت را جاودانه کردند، در برابر سنت‌های کهنه.

 

نگرشی بر امپرسیونیسم در نقاشی، پیکره‌سازی، ادبیات و موسیقی: طبیعت در بطن آفتاب

مقدمه‌ای بر امپرسیونیسم

مقاله زیر، نگاهی اجمالی به نهضت امپرسیونیسم در سده پیش می‌باشد. این نهضت تحت شرایط اجتماعی خاصی در قرن نوزدهم به همت تنی چند از نقاشان جوان آن‌زمان شکل گرفت و سپس چنان ابعاد وسیعی یافت که نه تنها به حملات گوناگون مغرضین از جوانب مختلف غلبه نمود، بلکه ریشه خود را در زمینه‌های دیگر هنری چون پیکره‌سازی، ادبیات و موسیقی گستراند. لهذا، فصلنامه هنر در حد امکانات خود، در این شماره، به بررسی این حرکت در زمینه‌های مختلف هنری می‌پردازد.

امپرسیونیسم در نقاشی

رد آثار نوگرا توسط سالن پاریس

در سال 1863 هیئت داوران «سالن» در پاریس که متشکل از هنرمندان نام‌آشنای آن زمان بود تمامی آثار عرضه‌شده توسط نقاشان جوان را به علت عدم انطباق با موازین سنتی مردود شمردند. نقاشان آکادمی قدیم، با ادامه معیارهای نئوکلاسیک در زمینه زیبایی، هم‌آهنگی و ظرافت به توصیف یک واقعه تاریخی با نوشتاری ماهرانه و ترسیم یک انسان و یا یک صحنه با نگرشی دقیق عادت کرده بودند، بدون برخورداری از آن احساس زیبا و لایعزال و آن برهم کوبیدن بالی که آنان را در دنیای هنر به پرواز درآورد. ولی نقاشان جوان می‌خواستند تا انزجار خویش را از آن نوع نقاشی قراردادی ابراز داشته و آزادی خود را به‌عنوان هنرمندانی که سرانجام توانسته‌اند از قید (فرم) و طرح و پرتره‌های روشن و دقیق برهانند، آشکار سازند و احساس خویش را با رنگ بیان کنند. این نقاشان برخلاف نظریات کهنه و قدیمی، و به تعبیری دیگر در برابر نقاشی در فضای بسته و آتلیه، جایی که برای دست‌یابی بر سایه‌روشن، نور فقط از یک جهت می‌تابد اعلام داشتند که نقاشی می‌بایست در فضای باز و واقعی، جایی که طبیعت در بطن آفتاب قرار دارد و سایه‌ها، نمودی از آبی و بنفش هستند انجام شود تا بتوان با رنگ اثرات نور و تاثیرات روانی انسان را ضبط نمود.

موضوعات جدید و نو

موضوع‌های نقاشی نیز جدید و نو بودند؛ پاریس با جشن‌ها و کافه‌کنسرت‌هایش و بولوارهای انبوه از جمعیت، ساحل رودخانه‌ها و دریاچه‌های پوشیده از سبزی بیشه‌زارها، کلیساهای غرق در نور، ابرهای پریشان از باد و یا به‌صورت توده‌های سپید سرگردان در گستره آسمان روشن و تپه‌های برف‌نشسته بر آنان که در میان رنگ‌های سرد سایه‌های آغشته به آبی چشم‌گیرترند.

نمایشگاه نادار و تولد امپرسیونیسم

پس از گذشت ده سال، هیئت داوران سالن دگربار بر تمامی آثار غیرمنطبق بر عرف و سنت را رد می‌نمایند. این عمل باعث برانگیخته‌شدن مردودین می‌شود. نقاشان همگی جوان و خواستار حرکتی نوین در زمینه نقاشی بودند: نقاشان جوانی چون کلود مونه، آگوست رنوار، ادگار دگا، برت موریزو، آلفرد سیسلی، کامی پیسارو و پل سزان. آنان پس از فریادها، بحث‌ها و اعتراض‌ها، تصمیم به برگزاری نمایشگاهی در سالن عکاس و کاریکاتوریستی به‌نام نادار گرفتند. مونه تابلویی با عنوان تأثیر (امپرسیون)، طلوع آفتاب به معرض نمایش گذاشت: خورشیدی که به علت مه صبحگاهی، کمی محو بوده و آب رود لوهاور به سبب انعکاس خورشید با قرمز کم‌رنگی درهم آمیخته. این نمایشگاه به دنبال خود جاروجنجالی را سبب گردید. بازدیدکنندگان هیاهو به راه انداخته و نقاشان را مورد تمسخر قرار دادند و آثار آنان را چونان توهینی به هنر تلقی کردند، چراکه این نوآوری پدیده‌ای بود دور از ذهن تماشاچی عادی و حتی اهل فنی که تا آن زمان فقط با سبک‌های متداول قدیم آشنایی داشتند. از بین منتقدین، شخصی به‌نام لوروآ از عنوان تابلو مونه سود جسته و آنان را امپرسیونیست خطاب می‌کند و این نام بر این سبک می‌ماند و معرف این حرکت تازه در عالم هنر می‌شود.

کلود مونه، رهبر گروه

مونه محرک و برانگیزاننده گروه است، شوریده طبیعت که سعی بر ضبط آنی زیبایی جاری بر روی اشیاء و تغییر نور منعکسه، بر روی آب را بر بوم خود دارد، بازی نور آفتاب بر روی سنگ‌های کلیسای روئن که به‌نظر می‌رسد در نور آفتاب و آبی لاجوردین آسمان شفاف حل‌شده باشد. برای او امپرسیونیسم تنها، سرود نور و رنگ نیست، بلکه عمیقاً لذت‌بردن و غرق‌شدن در طبیعت است. مونه بسیار فعال بود گرچه هنرش، زندگی معیشتی وی را پاسخ نمی‌گفت و آن‌چنان فقیر که گاهی مجبور می‌شد روزها و هفته‌ها به‌دلیل عدم توانایی مالی برای خرید رنگ و بوم از نقاشی باز بماند.

آگوست رنوار و صحنه تئاتر

در کنار مونه، رنوار تابلوی معروف صحنه تئاتر را به نمایش گذاشت. این تابلو معرف زن جوان نشسته‌ای در تئاتر است و نور پردرخششی که به زیبایی چهره او و لباسی که با مهارت نقاشی شده است می‌افزاید. کنار او، در سایه، مردی با دوربین در حال تماشای جمعیت است. این اثر موفقیت بسیاری را به‌دنبال داشت.

ادگار دگا و بالرین‌ها

سپس نوبت دگا رسید، نقاش اسب‌ها، بالرین‌ها و نوشندگان نوشابه که غرق در رویای خویشند. در تابلوهای دگا، بسیاری بالرین وجود دارند: عده‌ای رقص‌کنان، برخی بی‌حرکت و ثابت با حالاتی ظریف و یا در حال استراحت، نیم‌رخ‌های ماهرانه نقاشی‌شده‌ای که در زیر پوششی از نور تاتر قرار دارند و لباس‌های بالرین‌ها همانند خرمنی از گل به رنگ‌های نشاط‌انگیز و مجموعه‌ای از رنگ‌های سفید، آبی، زرد، سرخابی و سبز که آگاهانه در کنار یکدیگر قرار گرفته‌اند و بر روی رنگ سیاه و یا قهوه‌ای زمینه می‌درخشند.

پل سزان و زمینه‌سازی کوبیسم

 سزان با عنوان زمینه‌ساز مکتب کوبیسم و تابلوهای نقاشی‌شده بر مبنای رنگ و تعادل احجام. رنگ برای سزان، تنها، وسیله‌ای برای مشخص‌کردن و جداسازی طرح‌های زمینه بود. وی عاشقانه رنگ را با قلم‌موهای پهن و بزرگ بر روی بوم می‌نشاند، رنگ بر روی رنگ، همان‌گونه که در تابلوهای منظره پروونزا می‌توان مشاهده کرد. این آثار بهترین بیان‌کننده تکنیک نقاش به‌شمار می‌روند.

کامی پیسارو و پونتوالیسم

در کنار او ولی متفاوت از او پیسارو قرار دارد. وی که در ابتدا با مخالف شدید پدر برای پرداختن به نقاشی روبرو شده بود به همراه یکی از دوستان نقاشش به ونزوئلا گریخته و در آنجا برای مدتی به کار نقاشی پرداخت و سپس پس از بازگشت با تلاش و پشتکار بسیار هنر نقاشی را در پیش گرفت. تکنیک پیسارو از ضربات کوتاه و نرم قلم‌مو که نزدیک به سبک پونتوالیسم و یا دیویزیونیسم هستند تشکیل می‌شد. در این سبک که می‌توان آن را نقطه‌گذاری ترجمه کرد سعی در تجزیه علمی رنگ به رنگ‌های اصلی و جایگزین کردن این روش با استفاده از رنگ به جای روش حسی و غریزی امپرسیونیست‌ها است. به‌هرحال پیسارو برای مدتی شیفته این مکتب گردید و به کار پرداخت ولی کار طولانی و خسته‌کننده این سبک که به نظر وی موجب از بین رفتن احساس می‌شد باعث رجعت پیسارو به امپرسیونیسم گردید.

دیگر نقاشان

از نقاشان دیگر این مکتب می‌توان از آلفرد سیسلی با تکنیکی نزدیک به پیسارو نام برد. و دیگری برت موریزو تنها زن گروه که منظره‌هایش دارای ظرافتی غیرقابل قیاس و آب و آسمانی به لطافت ابریشم که در جای‌جای خانه‌ها، درختان و پل‌ها خودنمایی می‌کنند و همچنین یک جوان ایتالیایی به‌نام جوزپه دنیتیس. ولی تنها جای مانه که بعداً از نام‌آوران این سبک خواهد شد خالی بود.

امپرسیونیسم در مجسمه‌سازی

نقاشی و مجسمه‌سازی ناتمام

نقاشان نئوکلاسیک بر روی اجزای کار اصرار بسیار ورزیده‌اند، تا حدی که آثار آنان چون تکنیک عکاسی می‌نمود. در حالی که امپرسیونیست‌ها سعی در نشاندن رنگ بر روی بوم با حداقل ضربات قلم‌مو را داشته و حواشی تصویر را ناتمام رها می‌نمودند. آن‌چنان که مجسمه‌سازان امپرسیونیست عمل می‌نمودند. مع‌ذلک این تکنیک ناتمام، نوآوری به‌شمار نمی‌آمد، چراکه میکل آنژ، بارها این شیوه را آزموده بود، مخصوصاً در سال‌های آخر عمر. همچنین تیت زیانو قسمت‌های خاصی از شاهکارهایش را در حالت طرح رها کرده بود، با این اعتقاد که اثر ناتمام گیرایی و جذابیتی بیش‌تر از کار تمام‌شده را داراست.

بازی نور و ارتعاشات

پاسکولی شاعر ایتالیایی در شعری می‌گوید: رویا، سایه ناتمام واقعیت است و چنین از شعر فوق برداشت می‌شود که واقعیت روشن و بدون رمزوراز، خیال را خاموش می‌سازد و جایی برای خیال‌پردازی باقی نمی‌گذارد. این‌گونه است که امپرسیونیسم نیز روش ناتمام و نامعینی را دربردارد، تکنیکی که در مجسمه‌سازی، برجسته کردن ارتعاشات و بازی نور بر روی مجسمه را هدف قرار می‌دهد. فیدیا، میرونه، پراسی‌تله و همچنین کانووا و دیگر مجسمه‌سازان نئوکلاسیک سطح مجسمه‌های خود را چون آینه صیقل می‌دادند تا نور سطوح آنان را نوازش داده و انعکاس دلنشینی از سایه و روشن پدید آورد، در حالی که مجسمه‌سازان امپرسیونیست بدون توجه به این خصوصیات و با در نظر گرفتن کلیت یک مجسمه سطح آنها را زبر و ناهموار رها می‌نمودند، تا نور بر روی آن سطوح شکسته و مرتعش به نماید.

آگوست رودن و بالزاک

رنوار و دگا هم در زمینه مجسمه‌سازی به چنین تجربیاتی دست زده بودند، به‌طوری که مجسمه‌های بالرین دگا، دارای ریتمی پویا است و رودین نیز با سایه‌روشن‌های خشن در زمینه مجسمه‌سازی، مایه مدرن و نوینی را می‌بخشد. مجسمه بالزاک اثر همین هنرمند علاوه بر توجهات امپرسیونیستی اثرات روانی را به همراه دارد، هرچند که با این توصیفات در آستانه اکسپرسیونیسم قرار می‌گیریم. با نگرشی نزدیک به این مجسمه، سوای توده‌ای ناهموار از مصالح مجسمه‌سازی چیز دیگر درنمی‌یابیم و با کمی فاصله بالزاک را که ملبس به شنلی است مشاهده می‌کنیم.

مداردو روسو و اوج مجسمه‌سازی

مجسمه‌سازی امپرسیونیستی با هنرمندی چون مداردو روسو به اوج خود می‌رسد. مداردو که موطن او تورینوی ایتالیاست پس از مهاجرت به میلان به تحصیل نقاشی و مجسمه‌سازی می‌پردازد. این اشتغال به تحصیل، مدت زیادی طول نمی‌کشد و پس از یک‌سال به‌علت سرپیچی از موازین آکادمیک از مدرسه هنری اخراج می‌گردد. چهره‌های آفریده‌شده مومی نرم و قابل انعطاف، توسط وی هیجانات و لرزش انگشتان عصبی و بسیار حساس هنرمند را نشان می‌دهد. این مجسمه‌ساز به مانند امپرسیونیست‌ها که سعی در ضبط لحظه گریزننده نور را با رنگ داشتند سعی بر ثبت سریع و متغیر روان و احساس انسانی را با موم داشت: لبخندی که بر لب‌های کودکی نقش می‌بندد و با سایه‌ای دردآلوده و مالیخولیایی بر چهره پرچین و چروک مردی پیر و یا تحمل درد در سیمای انسانی بیمار. اما این هنرمند به مانند دیگر امپرسیونیست‌ها، توسط هم‌عصران خویش موردنظر قرار نگرفت.

 

امپرسیونیسم در ادبیات

زمینه‌های ادبی قرن نوزدهم

نیمه دوم قرن نوزدهم درعین‌حال که عصر نوآوری‌ها و پدیده‌های نوینی است دوران سختی نیز هست. ناتورالیسم، به‌طور استادانه در آثاری چون «نانا» اثر زولا، «مادام بواری» نوشته فلوبر خودنمایی می‌کند. آثار موپاسان و کنگور با آزمندی هرچه تمام‌تر مورد مطالعه قرار می‌گیرند. نویسندگانی که به یاری دیگر قلم‌زنان همان جنبش (ناتورالیسم) با توصیفی دقیق و پروسواس سعی در برملا کردن ظاهرفریبی آداب و رسوم و همچنین واقعیت زندگی مردم طبقه محروم پاریس را داشته‌اند، حقیقتی بدون پرده‌پوشی و با واقع‌گرایی‌ای گزنده. و همچنین جنبش شاعران پارناسین‌ها به سرکردگی لکونت دولیل که در برابر نوشته‌های احساساتی و رومانتیک دوموسه و لامارتین عکس‌العمل نشان داده و اهمیت را به فرم می‌دهند و هنر برای هنر را تبلیغ می‌کنند. و نیز سبک سمبولیست‌ها به رهبری پل ورلن و استفان مالارمه که در قبال کمال فرم و زیبایی ایده‌آل که پارناسین‌ها مبلغ آنند، خوش‌طنینی ابیات و کلمات را با اشارت و استعاراتی مبهم و معنایی سرپوشیده که به‌طور واضح ابراز نگشته و نامعین و نامشخص رها شده‌اند، پربها می‌دانند. و دیگر از شاعران «نفرین‌شده» می‌توان نام برد، عنوان مذکور نام کتابی از ورلن بود که به روی این گروه از شاعران به‌عنوان معرف مکتب آنان برجای ماند (به شاعران، منحط نیز معروفند). اینان بر علیه همه‌چیز و همه‌کس می‌شورند. رهبری این مکتب را آرتور رمبو به عهده داشت، رمبو، شاعر دورنگری که می‌خواهد ماورای هر معنایی را بکاود و در رمز و راز لایتناهی آن نفوذ کند و در اوج این هیاهو و جاروجنجال مکاتب مختلف هنری، امپرسیونیسم در ادبیات شکل می‌گیرد.

شعر پاسکولی و تأثیرات بصری و سمعی

نوشته سه‌قطعه‌ای پاسکولی: در شبی طوفانی، آن‌گاه که ابرهای سنگین و پریشان در هجوم باد، در پهنه آسمانی که سیاهی آن توسط رعدوبرق دریده می‌شود به پیش می‌تازد، هیچ شاعری نمی‌تواند در مقابل این نمایش طبیعت بی‌تفاوت بماند. و این‌چنین است که پاسکولی خشم افسارگسیخته این عناصر و پدیده‌ها را در سه قطعه شعر که نوعی سه‌بخشی و یا سه‌قطعه‌ای در شعر است بیان می‌کند. دو قطعه اول، امپرسیون و یا تأثیر بصری است، آن‌چنان که در رنگ و نقاشی است و دیگری، یا قطعه سوم، امپرسیون و یا تأثیر سمعی است، مانند غرش امواجی که در دوردست بر سینه صخره‌ها می‌کوبند.

تأثیر بصری

تأثیر بصری شعر پاسکولی آن‌چنان است که انگار در مقابل تابلویی ایستاده باشیم. طوفان در افق دور آغاز می‌شود، ضربات رنگ قرمز قلم‌مو به‌مانند طنین شعله‌های سرکش در آب دریا، در کوهستان آسمان سیاه و طوفان را همچنان به‌پیش می‌تازد، تکه ابرهای روشن و آبستن تگرگ در زمینه سیاه آسمان، و سپیدی یک خانه روستایی دورافتاده به مانند یک بال مرغ دریایی دیده می‌شوند: غرشی در دوردست افق را سرخ‌فام می‌کند چونان آتشی ملتهب در دریا سیاهی چونان قیر در کوهسار تکه‌های ابر روشن کلبه‌ای در دامن شب یک بال مرغ دریایی

به‌نظر می‌رسد که شاعر، تنها آن‌چه را که می‌بیند تعریف می‌کند و یا اینکه با دقتی بیشتر او به همراه طبیعت واهمه اضطراب‌آوری که در بدو شروع طوفان آغاز می‌شود احساس می‌کند و در مقابل آن مبهوت باقی می‌ماند.

دومین تأثیر بصری

شاعر، چهره‌ای دیگر از طبیعت، یعنی برق آسمان را ترسیم می‌کند، نوری، ابرها را از هم می‌درد و در یک لحظه، در این درخشش ناگهانی، زمین به مثابه مخلوقی متوحش، و در انتظاری دلهره‌آور به نظر می‌رسد و آسمان انگاری که از این مبارزه سهمگین پدیده‌های افسارگسیخته درهم ریخته باشد و در نور شدید برق، خانه‌ای روستایی در دل ظلمت شبانه بسیار سپید به نظر می‌رسد، چونان که چشمی باز شود و سپس از دیوار آسمان توفنده، وحشت‌زده بسته گردد: آسمان و زمین خود را نمایاندند زمین، مغموم، کبود در لرزه آسمان، آبستن، حزن‌انگیز، درهم شکسته خانه‌ای سپیدسپید در همهمه‌ای نامفهوم پدیدار گشت و در لحظه‌ای پس آن‌گاه ناپدید گشت چون چشمی گشاده، وحشت‌زده باز شد، بسته شد، در شب به سیاهی نشسته

پاسکولی به خوبی قادر به القای ترس و اضطراب انسان که زاییده شبی طوفانی است از طریق زمین و آسمان می‌شود.

تأثیر سمعی

پس از این هیجان موقت و مملو از پژواک‌های وسوسه‌آور، اکنون سومین قسمت شعر پاسکولی را در نظر می‌گیریم، شعری که تم آن رعد است که در دل شب با صدایی مهیب به گوش می‌رسد و انسان چون کودکی وحشت‌زده و گریان در مقابل این صدا به وحشت می‌افتد: در بطن سیاهی شب در یک دم ناگهان رعد غرید به همراه صخره‌ای سنگین که به زیر می‌غلتد نعره کشید پیچید به پیش رفت آنگاه ساکت ماند و محو شد و سپس لالایی شیرین مادری به گوش رسید و حرکت یک گهواره

تأثیر سمعی و بصری

در اینجا شاهد مثال دیگری هستیم که چون تابلویی از مونه است، منظره‌ای از برف در میان باد و طوفان و مجموعه‌ای از سپیدی برف، چهره کودکان و مادری که به تابلو جان می‌بخشند: برف می‌بارد، هوا از سپیدی موج می‌زند زمین سپید است، برف از پی برف درختان نارون، خسته و کشیده، ناله سرمی‌دهند برف سپید با چرخشی نرم می‌نشیند و باد ناگهان می‌وزد و کولاک خیابان‌ها را درمی‌نوردد کودکان می‌گذرند، هق‌هقی از گریه مادری می‌گذرد و زنی که دعا می‌خواند

اشعار پاسکولی از تاثیرات امپرسیونیستی، غنی است، برای مثال می‌توان از شعر زیر نام برد که در آن خورشید سرخ در آسمان شفاف نمایان است: طشتی بسیار بزرگ، سرخ‌فام در آسمان شیری شفاف بر خانه‌ها می‌تابد و درختان بلوط را در خیابانی پر از درخت و سیاهی منور می‌کند

دانون زیو و شعر شبانه

دانون زیو، یکی دیگر از شاعران معاصر پاسکولی است و در شعر (شبانه) جهانی که او را احاطه کرده ترسیم می‌کند و ذهن خویش را مورد بررسی قرار می‌دهد، جملات دارای هماهنگی و کوتاه و روانند: در جلوی سنت آنا، جمعیتی از زنان زحمت‌کش به درب آهنی بیمارستان فشار می‌آورند چهره‌های پرغم و درد چون چهره مریم، چهره‌های مغموم از زحمت و بیچارگی چهره‌های ترحم‌انگیز کودکان لاغر و زار با چشمان غمگین و کثیف آب نهر، آلوده بیمارستان، قرمز چرک با ده بخاری دیواری آسمانی خاکستری، مرطوب، سرد

در شعر بالا دانون زیو، با کلماتی کوتاه تمامی آنچه را که در مقابل دیدگان وی می‌گذرد به خواننده القا می‌کند. جملات اغلب کوتاه هستند و کمتر از فعل در آنان استفاده شده است و این ویژگی ناتمام گذاردن جملات جهت القای بیشتر احساس هنرمند همان شیوه‌ای است که در نقاشی و مجسمه‌سازی این سبک نیز مشهود است. شاعر احساسات خویش را در قالبی که بتواند برای بیان اندیشه و احساس مؤثر باشد سریعاً بازگو می‌کند چون ضربه‌های سریع و کوتاه و بلند رنگ بر روی بوم. در شعری دیگر، دانون زیو از صداهای مختلفی که در تاریکی به گوشش می‌رسند صحبت می‌کند، وی به علت جراحت چشم چپش بیمار و بستری است، در خواب سبکی که با رعشه و لرزه از بین می‌رود: احساس درد در کمر می‌کنم گوش می‌دهم صدای برخورد آب حاصل از گذر یک قایق با ساحل ضربات گنگ موج بر پیکره صخره صدای گرفته مرغان دریایی، همهمه آوایشان، غوغای جدالشان و سکوتشان صدای یک قایق موتوری آوای گنگ یک پرنده صدای غم‌انگیز مگسی که می‌نشیند و سپس برمی‌خیزد تیک تاک پاندولی که لحظات را به‌هم متصل می‌کند قطره آبی که در وان حمام می‌چکد نالیدن پارو صدای آدم‌ها در قایق کشیدن شن‌کش به روی سنگریزه‌های باغ صدای گریه کودکی که کسی تسلی بخشش نیست صدای زنی که حرف می‌زند و خود متوجه نیست

امپرسیونیسم در موسیقی

دبوسی و اعلام امپرسیونیسم

صحبت از امپرسیونیسم در موسیقی امر چندان مشکلی نخواهد بود، اگر بتوان به همراه آن از شنیدن چنین سبکی در موسیقی بهره‌مند شد، مثلاً پیش‌درآمد بعدازظهر فاون (رب‌النوع مزارع و احشام) که با آن کلود دبوسی اعلامیه امپرسیونیستی را در زمینه موسیقی صادر می‌کند و یا بازی‌های آب و یا پرندگان غمگین اثر موریس راول و یا اینکه چشمه‌های رم، ساخته اوتورینو رسپیگی، قطعه سوم ایریس از ماسکانی و همچنین ماسک‌ها اثر موسیقدان فوق‌الذکر و آثار هنرمندان دیگر.

طبیعت، الهام‌بخش موسیقی

موسیقی، بهتر از کلام و یا رنگ قادر به بیان بازی سایه و روشن، سایه‌های ناپایدار، محو تدریجی و سکوت است و طبیعت نیز، همچنان که برای نقاشان و شاعران الهام‌بخش است برای موسیقیدانان هم دارای چنین ارزشی است: اصواتی چون صدای چشمه‌سارها، صدای خواب‌آور ریزش آب، همهمه دریا، صدای وزش باد در جنگل و در میان شاخسارها و بی‌نهایت اصوات دیگری که طبیعت می‌سراید.

پیش‌زمینه امپرسیونیسم در موسیقی

امپرسیونیسم در نقاشی همان‌طور که پیش‌تر گفته شد، جاده‌ای تازه پیموده نبود، بلکه پیش‌تازانی چون دومن کینو و باچیچ‌چا و کانالتو هم این راه را طی کرده بودند، اما فقط در بین سال‌های 1874 تا 84 با چهره‌ای کاملاً مشخص به‌صورت یک سبک در می‌آید. در محدوده موسیقی هم اثراتی از این سبک در آثار شومان، لیست و دیگران دیده می‌شود، اما امپرسیونیسم در موسیقی تنها با آثار دبوسی اعلام موجودیت می‌کند و خود را از فرم‌های آکادمیک و اصول توازن می‌رهاند. این دوره دربرگیرنده سالیانی است که اشعار شاعرانی چون ورلن و بودلر، مترلینگ و مالارمه با موسیقی عجین می‌شوند و دبوسی به واسطه تشویق‌های دوستش یعنی ساتیه یا بنده راه نوینی می‌گردد و همچنین از آثار الهام‌بخش و هارمونی‌های حیرت‌انگیز اما نوئل شابریه (استاد راول و دوست ورلن و مانه) سود می‌جوید، به دفعات ملودی‌های شرقی و ساخته‌های موسورگسکی و بوردی و ریتم‌های هیجان‌آوری که از موسیقی محلی روسی منشأ می‌گیرند و ساخته‌های غیرمعمول چایکوفسکی، استراوینسکی و بارتوک را گوش می‌دهد.

نوآوری‌های دبوسی

نقاشان امپرسیونیست تم‌های تاریخی و اساطیری را که برای کهنه‌گرایان بسیار عزیز می‌نمود طرد نموده و از نقاشی‌کردن تابلوهایی به پهنای دیوار در استودیوهای دربسته سرباز زدند و برای به‌دست آوردن تغییرات پایان‌ناپذیر نوری که نمای خانه‌ها و چهره اشخاص و درختان را نوازش می‌دهد به فضای باز رفتند. دبوسی هم‌چنین نمود و خود را از مایه‌های پیچیده موسیقی کلاسیک برحذر داشت و به جای آن از تم‌های کوتاه و تغییرات ملودیک بر پایه بازی نوسان آهنگ استفاده نمود، بنابراین یک نوع موسیقی بدون قواعد (آکادمیک) که منشأ نشاط روح و تلفیق هیجانات و احساسات می‌شود را آفرید. دوستان نقاش وی اشکال را جزء‌جزء نموده و از تاثیرات نور و آتمسفر بر آنها سود جستند، دوستان شاعر او، ورلن و مالارمه زبان نوین و موزیکالی را با مفاهیم پیچیده و دست‌مایه‌های شعری هیجان‌انگیز و استعارات و معانی پوشیده به‌وجود آوردند و دبوسی با صرف‌نظر کردن از نت موسیقی و بدون برخورداری از تلفیق هر بخشی از موسیقی با قسمت‌های بعدی به کار پرداخت. وی موضوع را ناتمام رها کرده و قبل از اینکه آن را تفسیر نماید، آن را القاء کرده و توسط تلقین قابل درک می‌کند.

تکنیک‌های دبوسی

نقاشان دیویزیونیست برای تاثیر بیشتر، رنگ‌های خالص را به اجزای کوچک تقسیم کرده و در کنار هم گذاردند. دبوسی نیز آکوردهای خارج از قاعده هماهنگی سنتی را در کنار هم قرار داده، زبان سلیس و روان را پدید آورد، بعلاوه در بعضی از کمپوزیسیون‌ها نواهای منفرد را از کل ارکستر جدا نمود، به مانند نوای نرم فلوت در پیش‌درآمد بعدازظهر یک فاون که در فضایی خیال‌انگیز به نوسان درمی‌آید.

پذیرش دشوار موسیقی امپرسیونیستی

ولی این نوع موسیقی همچنان که در تابلوهای مانه رفت سریعاً مورد درک و پذیرش قرار نگرفت. چنین سرنوشتی نصیب کوارتت (قطعه‌ای که توسط چهار نفر نواخته می‌شود) اهدایی به اوژن ایسائی، ویولونیست و رهبر بزرگ ارکستر نیز شد. این کوارتت که در بروکسل اجرا شد دارای ابعادی نوین بود ولی همچنان که انتظار می‌رفت با بی‌مهری شنوندگان روبرو گردید. «نارنگی‌های جامعه» به‌قول دبوسی، آن دسته از افرادی که دارای پول و وقت کافی برای دیدن کنسرت می‌باشند و منتقدینی که به کوارتت‌های کلاسیک هایدن، موتزارت و بتهوون عادت کرده بودند، این نوع موسیقی را نپذیرفتند، همچنان که هیئت داوران سالن، تابلوی مانه را مردود نمودند. ولی دبوسی ناامید نگشته و همچنان به کار پرداخت.

موفقیت دبوسی

دبوسی در سال 1894 پیش‌درآمد بعدازظهر یک فاون را از شعری به همین نام از استفان مالارمه الهام گرفت. این اثر برای او یک پیروزی محسوب شد. مردم و منتقدین متفقاً برای این آهنگ‌ساز به گرمی ادای احترام کردند. وی پس از چند سال «شبانه»های سه‌قسمتی خود به نام‌های، ابرها، جشن‌ها و پریان دریایی را ساخت. او به مانند نقاشان و شاعران امپرسیونیست به واقعیت چنگ انداخته و احساس گریزان و زودگذر خود را به زبان موسیقی بیان و ترجمه می‌کند.

فهرست ارجاعات

(1) Provenza
(2) Giuseppe Denitis
(3) Pascoli
(4) Fidia
(5) Mirone
(6) Prassitele
(7) Canova
(8) Rosso
(9) Parnassiani
(10) Le Conte de Lisle
(11) D’Annunzio
(12) Claude Debussy
(13) Maurice Ravel
(14) Ottorino Respighi
(15) Mascagni
(16) Domenichino
(17) Baciccia
(18) Canaletto

 منبع: فصلنامه هنر، شماره 4

بازخوردها
    ارسال بازخورد
    • - نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد.
    • - لطفا دیدگاهتان تا حد امکان مربوط به مطلب باشد.
    • - لطفا فارسی بنویسید.
    • - میخواهید عکس خودتان کنار نظرتان باشد؟ به gravatar.com بروید و عکستان را اضافه کنید.
    • - نظرات شما بعد از تایید مدیریت منتشر خواهد شد
     
     
     
    (بعد از تائید مدیر منتشر خواهد شد)