موسیقی کلاسیک؛ تاریخچه، ویژگیها و نقش هایدن و موتسارت
سبک پیچیده و پرطمطراق «باروک» در نیمه سده هجدهم افول کرد و جای خود را به موسیقی سادهتری داد که با درون انسانها سخن میگفت. یکی از عواملی که به کار کلاسیک یگانگی میبخشد، نحوه تقسیمبندی آن است. سالهای آخر عمر موتسارت، سالهای گرفتاریهای بزرگ مالی، سرگردانی و دربهدری بود. در خانه استرهازی، مقام هایدن در واقع از مقام باغبان، دربان یا هر مستخدم دیگری بالاتر نبود. هایدن سالهای آخر عمرش را وقف موسیقی مذهبی کرد.
این اولین قسمت از یک سلسله مقاله درباره هنر موسیقی است. در این مقالات، که با استفاده از منابع خارجی تهیه میشود، کوشش میکنیم باب تازهای برای شناساندن موسیقی جدی علمی بگشاییم و انگیزهها و عوامل مؤثر در شکل گرفتن سبکها و جنبشها را نشان دهیم. مقاله این شماره به معرفی سبک کلاسیک اختصاص دارد. در شماره آینده، این گفتار را با مطرح ساختن فرمهای مختلف و بحثی درباره بتهوون - تابناکترین چهره موسیقی کلاسیک، که در واقع این سبک را به اوج خود رسانید - دنبال میکنیم.
زمینه تاریخی و پیدایش سبک کلاسیک
گاهی دست تصادف مقرر میکند که یک نسل هنری آنچنان بالیده و سبکی آنچنان غنی از اسلاف خود به ارث ببرد که انگار دیگر لازم نباشد چیز تازهای گفته شود. چیزی خیلی شبیه به همین وضعیت برای پسران یوهان سباستیان باخ، که هر سه آهنگساز بودند، پیش آمد. ویلهلم فریدمان باخ، کارل فیلیپ امانوئل باخ و یوهان کریستیان باخ کاملترین دستاورد هنر باروک را در آثار پدرشان و نشانههای زوال آن سبک را در آثار معاصران کممایهشان مشاهده میکردند. در واقع، در میانه سده هجدهم، موسیقی باروک از اوج اشتهار فرو خزید؛ گفته میشد این موسیقی مبالغهآمیز است و فنون پیچیده فقط برای باشکوه کردن و جلا دادنش به کار میرود. حتی از باخ بزرگ هم به خاطر برخی از آثار «مطنطن» او و به خاطر این که زبانی سادهتر و طبیعیتر به کار نبرده است، انتقاد میشد. دگرگونی در دریافتها راههای تازهای برای بیان میطلبید.
این دگرگونی به پسند موسیقی محدود نبود، بلکه بیشتر مخالفت فزاینده با جوامع درباری و هنرهایی را که مورد پشتیبانی آن جوامع بود، نشان میداد. هنر باروک، و بهویژه بخشی از آن که به «روکوکو» موسوم بود، به صناعتی تزئینی، زیبا و خوشسیما تبدیل شده بود. افزارمندان روی دستهها و پایههای لوازم خانگی معمولی حکاکیهای پر آب و تاب میکردند؛ نقاشان در چهار گوشه سقف فرشتههای بالدار میکشیدند. به همین ترتیب، نوازندگان سر هر اجرا به بداههنوازی تزئینی میپرداختند و خیلی وقتها نوازندهها راسته ملودی را رها میکردند تا به بداههنوازیهای تزئینی بپردازند. موسیقی هم، مثل هنرهای دیگر این دوره، با تقلید و سرگرمی سر و کار داشت: مخاطبان باید پیش از این که عمیقاً تکان بخورند، مجذوب شوند. در یک دوره کوتاه، این پذیرفتنی بود و تازه، نوآوری هم جذابیت زیادی دارد، اما تزئین اگر از حد معینی فراتر برود، کل ساختمان را فرو میپوشاند. هنوز مدت زیادی از اوج تعالی دوره باروک نگذشته بود که بتهوون به یکی از پیانونوازان عمده عصر خودش سخت تاخت، به این دلیل که او جرئت کرده بود در موسیقی جدیدی که فقط میخواست به روح بشری عینیت ببخشد، عنصر تزئینی وارد کند.
دوره انتقال: سبک «رسا»
دوره انتقال با آثار فرزندان باخ به خوبی مشخص میشود. ویلهلم فریدمان باخ به نوشتن به سبک قدیمی باروک، هرچند با شیوهای بسیار شخصی، ادامه داد. این برگزینی البته امر غیرمعمولی نبود، چون سبک باروک را هنوز بسیاری از موسیقیدانان میستودند و آن را موسیقی مقدسی میدانستند. باخ جوانتر - یوهان کریستیان - در سبک زیبای «روکوکو» - اسلوبی دلانگیز که تا اندازه زیادی زیر نفوذ ملودیهای ایتالیایی بود - خودش را شناساند.
کارل فیلیپ امانوئل باخ نوآوری بود که در هارمونی و ریتم گامهای جسورانهای برداشت. موسیقی او هم دارای عناصر خشونت و شگفتی بود و هم خوشآوا و گوشنواز؛ روح تازهای را در موسیقی تجسم میکرد و در به وجود آوردن «سبک احساسی» یا سبک «رسا»ی آلمانی سهیم بود.
سبک «رسا» پیچیدگیهای چندنوایی باروک را کنار گذاشت و تلاش کرد احساسات را آزادانه، به درستی و، به قول کارل فیلیپ امانوئل باخ، «از بطن روح» بیان کند. بیان حالتهای گونهگون را در یک فراز ممکن ساخت و تغییرات هارمونی و ریتم را در تمهای متعدد عرضه کرد. تأکید تازهای بر ملودی و لزوم شکل بخشیدن به عناصر بیانی به یک سلسله تغییرات در زبان موسیقی نیمه سده هجدهم منجر شد.
ویژگیهای موسیقی کلاسیک
موسیقی بسطیافته از سبک «رسا»، ساده و کاملاً اصیل بود. به گفته فریدریش بلوم، این موسیقی «همه ردهها، فرمها و سبکها را درهم میشکست و خرد را از تخت پایین میکشید تا جا برای دل و برای ساختن سرزمین جادویی زیبایی و سادگی باز باشد.» آهنگسازان سبک تازه را به عنوان «رمانتیکها» و مردانی با احساسات بزرگ و شریف میستودند. از طرف دیگر، به خاطر ملودیهایی که شنوندگان را به آسانی به گریه میانداخت و به خاطر آشفتن نظم کهن باروک سرزنششان میکردند.
وقتی به آثار استادان جدید - کارل فیلیپ امانوئل باخ، هایدن و موتسارت - گوش میدهیم، بیاختیار احساس میکنیم که آنان از نظر تاریخی از معاصرانشان جدا افتادهاند. اما این موسیقی به گوش ما احساساتی نیست، بلکه معقول است و سرشار از ظرافت و تناسب. این آهنگسازان را ما «رمانتیک» نمیخوانیم. در واقع، این اصطلاح اخیر امروزه در مورد آهنگسازان نسل بعد به کار میرود، مردانی چون شوپن و لیست، که انگار درست بر همین سبک مورد بحث شوریده بودند. از اینجا معلوم میشود که اصطلاحاتی که برای سبکهای موسیقی به کار میروند، بیش از آن که داورهای دقیقی از نظر شناخت موسیقی باشند، تاریخیاند. برای آن که آنها را درک کنیم، باید بدانیم که چگونه پا گرفتهاند.
سبکی که پس از باروک رواج یافت، به طور قراردادی «کلاسیک» خوانده میشود. هرچند این سبک از سال 1750 پا گرفت، تا سده نوزدهم «کلاسیک» خوانده نشد و تازه در همان زمان جای خودش را به جنبشی رمانتیکتر از خودش داد. ناگهان آهنگسازانی چون موتسارت و هایدن از کسانی که سنت آنها را به صورتی پرشورتر ادامه میدادند، متمایز شدند. تازه آن موقع بود که حرف زدن از زیبایی «کلاسیک» باب شد و این زیبایی استوانهای شد برای ارزیابی هنر موسیقی. این استوانه کلاسیک را در آثار هایدن و موتسارت و آثار اولیه بتهوون میتوان یافت.
زمینههای تاریخی و فرهنگی
در دوره کلاسیک موسیقی، یک سبک پیچیده و پرطمطراق افول کرد و موسیقی سادهتری که با درون انسانها سخن میگفت، به عرصه رسید. لازم به گفتن نیست که دورانهای مختلف حساسیتهای مختلف و در نتیجه ایدههای مختلف با خودشان میآورند. زبان موسیقی گسترشیافته در نیمه سده هجدهم قابلیت تطبیق خودش را با بسیاری از این دریافتهای بشری داشت، اما زمینه آن زبان، حساسیتهای زمان خودش بود. برای این که سبک کلاسیک را بهتر درک کنیم، باید چیزهایی از خود این دوران بدانیم.
در اواخر سده هجدهم، سادگی کلاسیک ارجحیت یافت. این تا اندازهای نشانه قیامی بود علیه هنر باروک، اما بازتاب نفوذهای دیگر هم بود. حفاریهای باستانشناسی در پومپئی و هرکولانیوم به احیای دلبستگی به فرمهای یونانی و رومی، که تقارن و عظمت سادهشان اعجابانگیز بود، کمک کرد. چون هنر یونان و روم باستان را اصطلاحاً «کلاسیک» میخوانند، دلبستگی به این هنرها در سده هجدهم گاهی «نئوکلاسیسیسم» (کلاسیسیسم «جدید» یا احیا شده) خوانده میشود. اما در مورد موسیقی چیز اندکی برای احیا شدن وجود داشت. هرچند گزارشهایی که از موسیقی یونان و روم به دست ما رسیده مفصل است، نمونههای معدودی از موسیقی عملی یونان و روم به جا مانده و ما هیچ ایدهای در این مورد که این موسیقی در زمان خودش چگونه بوده است، نداریم. به این دلیل، سبک موسیقی همزمان با نوزایی «نئوکلاسیک» همان «کلاسیک» خوانده میشود. این موسیقی فقط در روح خودش با هنر باستان پیوند دارد. رابرت شومان، آهنگساز سده نوزدهم، که سبک کلاسیک را میستود، نوشت: «وقار، آرامش، جذابیت، که همه از ویژگیهای آثار هنری قدیم بودند، ویژگیهای مکتب موتسارت هم هستند.»
معماری و نقاشی سده هجدهم، برخلاف موسیقی، میتوانستند ایدههای کلاسیک را مستقیماً به کار ببرند. بناهای شبیه بناهای یونان و روم باستان در انگلستان و فرانسه و حتی در آمریکا ساخته شد. توماس جفرسون (1826-1743)، هنگامی که در فرانسه سفیر بود، سفری به ایتالیا کرد و همان تأثیراتی که از بناهای آن سرزمین گرفت، بعدها منبع الهام ساختن بناهای «مانتیچلو» (خانه جفرسون نزدیک «شارلوتز ویل») و «دانشگاه ویرجینیا»ی آمریکا شد. ژاک گابریل آنژ معمار (1782-1698) بناهایی به سبک کلاسیک به کاخ ورسای افزود و ژاک لویی داوید نقاش (1825-1748) موضوع کارش را سقراط - فیلسوف یونانی - و بروتوس - سیاستمدار رومی - قرار داد. آرمانهای کلاسیک خرد و تناسب، آرمانهای این عصر بودند.
همچنان که آهنگسازان را به ترتیب تاریخی دنبال میکنیم، میبینیم به تدریج تجربههای بزرگتری انجام میشود و زبان موسیقی کاربردی هرچه شخصیتر مییابد. در جریان سده نوزدهم، سبک کلاسیک انعطافپذیرتر، پرقدرتتر و «رمانتیک» میشود. یک زنجیره آثار کلاسیک-رمانتیک به وجود میآید که در یک سوی آن نظم و سادگی است و در دیگر سو قدرت درون.
نظم و سادگی کلاسیک
- کارل فیلیپ امانوئل باخ
- گلوک
- هایدن
- موتسارت
- بتهوون
- شوبرت
- شوپن
- برلیوز
- مندلسون
- شومان
- لیست
- بروکنر
قوت و درونگرایی رمانتیک
- برامس
ویژگیهای فنی موسیقی کلاسیک
با باب شدن سبک کلاسیک در موسیقی، آهنگساز وسایل بیان تازهای یافت و آزادی قابل توجهی برای به کار بردن آنها از راههای تازه به دست آورد. آهنگساز ترغیب شد عوامل مؤثر پویا را به گونهای که پیشتر هرگز به کار نرفته بود، به کار برد، تضادهای ریتمیک را تجربه کند و ملودیهای بسیار اصیل را بسط دهد. اما نمیتوانست این آزادیهای تازه را به مرز آشفتگی برساند؛ هدف او این بود که اثری ساده، درست و متناسب بیافریند و به این منظور لازم بود که مصالح کارش را با نظم و ترتیب به کار برد تا آن را به صورت مجموعهای هماهنگ و واحد درآورد.
نقش ملودی
با تولد سبک کلاسیک، ملودی نقش عمدهای در موسیقی ایفا کرد. تأکید تازهای روی اصالت و خصلت بیانی ملودی قرار داده شد. مثلاً، آهنگساز میتوانست ملودی را به عنوان وسیله پیشبرنده حالت به کار ببرد. میتوانست ملودی جداگانهای برای افزودن مفهوم دراماتیک قسمت تند اختیار کند و ملودی پیوستهای برای القای آرامش شیرین به قسمت کند بعد از آن. ظرفیت احساسی ملودی تا اندازه زیادی کشف شد.
بروز این دگرگونی را با مقایسه سبکهای باروک و کلاسیک میتوان دید. بسیاری از ملودیهای باروک از تکرار الگوها یا موتیفهای ملودیک کوچک تشکیل میشد؛ کار آهنگساز، بهویژه در موسیقیسازی، بیش از آن که آفرینش یک راسته ملودیک باشد، ترتیب تعدادی از آنها بود در یک بافت مشخص. استقلال افقی صداها به این معنی بود که هر صدا حرکتهای بالا و پایین خودش را دارد و نقطههای اوج در چندین صدای یک قطعه همیشه با هم همزمان نیستند. از آنجا که ملودی در دوره کلاسیک اهمیت یافت، یک راسته یگانه ملودیک و اوج و فرود آن به وضوح احساس میشد. این ساخت واکنشی احساسی در شنونده برمیانگیخت. به این دلیل، آهنگساز کلاسیک ملودی را بزرگترین منبع کارش میدانست.
بسیاری از آهنگسازان ادعا کردهاند که آفرینش ملودی محصول الهامهای آنی است. شاید چنین باشد. ولی به هر حال، آهنگسازان کلاسیک یقیناً برخی از ایدههای ملودیک خودشان را از ترانههای محلی و از آنچه که از اپرای ایتالیا میدانستهاند، برگرفتهاند. همچنان که در طول زنجیره کلاسیک-رمانتیک پیش میرویم، سبک ملودی بیش از پیش اصیل و شخصی میگردد.
فرازبندی
یکی از نیروهایی که به کار کلاسیک یگانگی میبخشد، نحوه تقسیمبندی آن یا «فرازبندی» است. موسیقی باروک در پی آفریدن یک حرکت مداوم، یک جریان آرام و لاینقطع بود. عموماً به نظر نمیآمد که به فرازهای جداگانه تقسیم شده باشد - تا حدی به این دلیل که همان گاه که یک صدا به پایان توالی ملودیک خود میرسید، صدای دیگر همان توالی یا توالی دیگری شبیه به آن را آغاز میکرد. اما در موسیقی کلاسیک، فرازهای منظم پدیدار میشوند و مفهوم زیبایی از تناسب به وجود میآورند. در موسیقی کلاسیک، همچنان که در آوازهای ملی، ملودی در فرازهای منظم پیدرپی شکل میگیرد.
فراز، قسمت کوتاهی از ملودی است که به یک مکث موقتی یا پایانی میانجامد. قسمت اول «سنفونی چهل در سل مینور» موتسارت با دو فراز متوازن آغاز میشود. هر فراز از سه موتیف تشکیل شده که از نظر زیر و بمی با هم متفاوتاند، ولی از نظر ریتم همانندند.
ساختمان موسیقی به گونهای که هر فراز به وضوح شنیده شود، یکی از ویژگیهای عمده سبک کلاسیک است. در آغاز این دوره، فرازها غالباً روی آوازهای ملی تنظیم میشدند و تقریباً همیشه چهار تا هشت میزان طول داشتند. با پیچیدهتر شدن ساختههای موسیقی، طول میزان دستخوش تغییر شد. فرازهای موتسارت غالباً نامنظماند، اما به دقت با ضرورتهای اثر تناسب دارند.
ریتم و ارکستر
احیای ملودی و فرازبندی در دوره کلاسیک نمیتوانست تغییراتی در طبیعت ریتم پدید نیاورد. موسیقی باروک به نظر میآمد که خودش را آرامآرام و به طور مداوم با یک حرکت ریتمیک واحد به پیش میبرد. در کل، انگاره ریتم بندرت تغییر محسوسی وجود داشت و تقریباً هیچ گاه پایانبندی یا تقطیعهای دراماتیک پیش از خاتمه اثر یا قسمت در کار نبود. در یک اثر کلاسیک، فرازبندی تأکیدی است بر ملودی و تنوع ریتمیکی که ایجاد میکند، در دوره باروک وجود نداشت.
ارکستر به صورتی که ما امروزه میشناسیم، در دوره کلاسیک شکل گرفت. دستههای کوچک نوازندگان دوره باروک، از همان زمان هایدن گسترش یافتند و جای خودشان را به ارکسترهای شانزده تا بیست و دو نوازندهای دادند؛ ارکسترهای کلاسیک بعداً از سی تا پنجاه نوازنده داشت. در ارکسترهای بزرگتر، قسمتی شامل بیست نوازنده سازهای زهی نقش عمدهای ایفا میکرد. قسمت سازهای بادی عموماً شامل دو فلوت، دو ابوآ، دو باسون و، در اواخر سده هجدهم، ساز تازه باب شده کلارینت بود. قسمت سازهای ضربی از دو تیمپانی تشکیل میشد. هارپسیکورد دوره باروک به تدریج از دور خارج شد.
یکی از بزرگترین و مشهورترین ارکسترهای اولیه در مانهایم آلمان، به رهبری یوهان استامیتز، ویولننواز و آهنگساز برجسته، تشکیل شد. همه آنهایی که اجرای آن را شنیدند، از اندازه و نظم آن به حیرت افتادند. ارکستر مانهایم گاهی به خاطر آفرینش «اوجگیری» صدا ستوده میشود، اما درستتر است که آن را نخستین گروهی بدانیم که نشان داد افزایش منظم صدا چه تأثیر شدیدی میتواند بر شنوندگان بگذارد. در اجراهای این ارکستر، «فرود»های ناگهانی و تدریجی صدا هم به همان اندازه زیبا بود. موتسارت یکی از کسانی بود که زیر تأثیر برنامه این ارکستر قرار گرفت.
ارکستر سمفونیک امروزی تا حدی بزرگتر از ارکسترهای دوره کلاسیک است، اما ترتیب سازها اساساً یکی است. همزمان با گسترش ارکستر، پیانو هم اختراع شد. نوازنده پیانو، برخلاف نوازنده هارپسیکورد، میتوانست سطح پویایی نتها و آکوردهای منفرد را تغییر بدهد و اوج و فرودهای مشخص ایجاد کند. به تدریج، پیانو به عنوان ساز شستیدار دلخواه، جانشین هارپسیکورد شد.
توازن و هماهنگی
موسیقی کلاسیک، برخلاف موسیقی باروک، با فرازبندی توازن میآفریند. هر فراز، دیگری را تکمیل میکند یا به آن پاسخ میدهد و کلیتی متقارن به وجود میآورد. کاربرد کلاسیک تم و هارمونی هم، به همین ترتیب، ساخت اساسی موسیقی را فراهم میکند و به شنونده این احساس دست میدهد که با اثری یگانه سر و کار دارد و از راه گوش دادن میتواند به ساز و کار آن پی ببرد.
فرانتس ژوزف هایدن
اولین آهنگسازی که در «سمفونی» یا سونات برای ارکستر استاد شد، فرانتس ژوزف هایدن (1809-1732) بود - اتریشی فروتنی که پیشتاز سبک کلاسیک لقب گرفت. سمفونیهای هایدن آثار طولانی و بزرگی که ما معمولاً از «سمفونی» توقع داریم، نیستند. بسیاری از آنها بیش از پانزده یا بیست دقیقه طول نمیکشند و بسیاری از آنها سبک و محلی هستند - بیشتر برای اجرا در محفلهای کوچک اشراف ساخته شدهاند، نه برای اجرای عمومی. آنچه شاید بیش از هر چیز شگفتانگیز باشد، شماره سمفونیهای هایدن است. هایدن مجموعاً بیش از 104 سمفونی دارد، در حالی که سازندگان سمفونی در زمانه ما معمولاً بیش از ده سمفونی نمیسازند. شماره و طبیعت خارقالعاده سمفونیهای هایدن را بدون در نظر گرفتن شرایط اجرای آن سمفونیها نمیتوان دریافت.
هایدن محصول نظام حمایت اشراف از موسیقیدانان بود - نظامی که در گذشته تأثیر شدیدی بر دنیای موسیقی داشت، ولی در زمان زندگی او رو به افول گذاشته بود. خانوادههای اشراف سده هجدهم اتریش سرگرمیهایی داشتند که شاید برای ما عجیب و غریب باشد. در یک شب خوش تابستانی در ملک شخصیشان، شاید دهها و حتی صدها مهمان جمع میشدند و برخی از آنان یک هفته یا در تمام طول فصل آنجا میماندند. برای سرگرم کردن این مهمانان، خانوادههای ثروتمند غالباً ارکسترهای کوچک و دستههای اپرا نگه میداشتند. نیکلاس استرهازی، پرنس اهل مجارستان، که در 1761 هایدن را استخدام کرد تا دستیار رهبر ارکسترش باشد، صاحب یکی از همین ملکهای شخصی بود. چون رهبر اصلی ارکستر پیر و فرتوت بود، هایدن عملاً رهبری ارکستر و گروههای موزیکال دیگر را به عهده گرفت. مسئولیتهای او وسیع و متنوع بود و شامل کارهای بیربطی مثل پرداخت حقوق، رسیدگی به امور حمل و نقل، تدارک لباس و حتی تعلیم و تربیت نوازندگان و خوانندگان هم میشد.
از همه مهمتر، هایدن باید آزادانه به آهنگسازی میپرداخت. پرنس استرهازی با استخدام او امیدوار بود شهرت خودش را به عنوان یک حامی برجسته هنر بیشتر کند. هایدن مجبور بود قطعههای اصیلی برای هر موقعیتی که ایجاب میکرد، بسازد. در واقع، قراردادی که داشت، حکم میکرد که او باید هر روزه، در یک ساعت معین، به حضور حامی خود برسد و دقیقاً بداند که چه نوع قطعهای باید ساخته یا اجرا شود.
در جامعه سده هجدهم، مقام هایدن در واقع از مقام باغبان، دربان یا هر مستخدم دیگری بالاتر نبود. ولی با این همه، امتیازهایی برای او وجود داشت. اول این که گروه نخبهای از خوانندگان و نوازندگانی که پرنس استرهازی استخدام کرده بود، در اختیار او بود. دوم، تسهیلاتی مثل سالن اجرا، امکانات بسیاری برای او فراهم میکرد. سوم، از او میخواستند به آخرین سبک آهنگ بسازد؛ هایدن میتوانست با آهنگسازان دیگر در تماس مداوم باشد - همراه با خانواده پرنس، سفرهایی به وین میرفت - و سپس به کاخ دورافتاده استرهازی بازمیگشت تا به تجربه کردن بپردازد. و سرانجام، نظام حمایت در زمانی که موقعیت مالی هنرمند در خطر بود، امنیت مالی ایجاد میکرد. اگر ما از این فکر که یک هنرمند بزرگ مجبور بود در مقابل ارباب سر خم کند، آزرده میشویم، باید این را هم در نظر داشته باشیم که در روزگار ما بندرت پیش میآید برای هنرمندی در همان اوایل زندگیاش شرایطی کاملاً مناسب از نظر لوازم و امکانات فراهم شود تا بتواند همه نیروی خلاقهاش را صرف کاری کند که بیش از همه برایش عزیز و گرانقدر است.
خوب یا بد، رابطه حمایت بر طبیعت موسیقی هایدن تأثیر گذاشت. مثلاً، شنوندگان طبقه اشراف انتظار داشتند که هر گاه در کنسرتی حضور مییابند، چیزی جز قطعههای تازه نشنوند. در نتیجه، هایدن ناچار در طول فصل تعداد زیادی سمفونی میساخت. تنگ بودن مجال، او را بر آن میداشت که سمفونیهایش را کوتاه از آب درآورد و با مصالح آشنا و دمدست کار کند. گاهی تکههایی از اپراهای کوتاهش را برمیداشت و در یک سمفونی به کارشان میبرد و از قضا به خاطر کیفیت نمایشیشان خیلی هم خوب جا میافتادند. تا اندازهای به خاطر این تنگناها و تا اندازهای به خاطر تازگی سبک کلاسیک در موسیقی، سمفونیهای اولیه هایدن ویژگیهای منحصر به فردی را که در آثار آخرش مییابیم، ندارند.
نظام حمایت، هرچند آنچنان شمار و تنوعی از هایدن میخواست که با هیچ استوانهای تناسب نداشت، انگیزه مداومی نیز برای تجربه پیش رو میگذاشت. بعدها، هایدن، حتی در اوج شهرتش، از این روزها به خوبی یاد میکرد: «من نه تنها همیشه مورد ستایش قرار میگرفتم، بلکه به عنوان رهبر ارکستر، میتوانستم دست به تجربه بزنم و ببینم چه چیزی چه تأثیری به جا میگذارد و میتوانستم کارم را اصلاح کنم، تغییر بدهم، اضافه کنم، کم کنم و هر قدر که بخواهم گستاخ باشم. من از دنیا بریده بودم و هیچ کس نبود که برآشوبم کند یا آزارم بدهد و مجبور بودم که اصل باشم.»
نوآوریهای هایدن
هایدن اصیل بود. در میان معاصرانش، او قهرمان فرمهای تازه بود، در «مودولاسیون» نوآور بود و استاد برجسته شگفتی به شمار میرفت. تلاشهای اولیه در زمینه ملودیهای تازه، تونالیته و فرازبندی به دست هایدن بود که به توازن کامل سبک کلاسیک انجامید.
موسیقی هایدن از آوازهای محلی زادبوم خودش - اتریش - و میراث رقصهای دوره باروک مایه میگیرد. موسیقی او غالباً شوخ، سبک و حتی شگفتانگیز است و جنبه ژرفتر دیگری هم دارد: هایدن احتمالاً نخستین آهنگسازی است که تم را به مفهوم کلاسیک بسط داد و نخستین آهنگسازی است که قدرت عظیم تونالیته را برای مقاصد دراماتیک به کار گرفت. شاید بزرگترین سهم او در تاریخ موسیقی، چنان که چارلز وسن میگوید، این است که دریافت «روند دراماتیک یک اثر را میتوان به تمامی در مصالح کار نهفته دید و این که باید با مصالح موسیقی کاری کرد که نیروی بالقوهاش را آزاد کند. به این ترتیب، موسیقی آنچنان که در دوره باروک بود، باز نمیشد، بلکه از درون مایه میگرفت.» در حقیقت، تمام آهنگسازان کلاسیک میخواستند نشان بدهند که بسط دراماتیک یک اثر به نحوی در پیوندهای موزیکالی که در فرازهای آغازین بیان شده، وجود دارد.
اوج هنر سمفونیسازی هایدن هیچ جا آشکارتر از سمفونیهای 92 تا 104 نیست - سمفونیهایی که به مناسبت سفرهایی که به لندن میکرده، نوشته است. در 1791، یک مدیر ارکستر انگلیسی به نام یوهان پیتر سالومون به هایدن - که در آن زمان در سراسر اروپا سرشناس شده بود - سفارش تصنیف و اجرای یک سلسله سمفونی داد. هایدن، در این مرحله از کارش، از قید استرهازی تا اندازهای آزاد شده و به وین نقل مکان کرده بود. آنجا با موتسارت و با بتهوون جوان تماس داشت. او دیگر به وضوح استاد مکتب جدیدی در موسیقی بود - منزلتی که سالومون را به ارائه آن پیشنهاد ترغیب کرد. وقتی که هایدن اجرای ارکستر لندن (همان ارکستری که باید آثار جدید او را به جهان معرفی میکرد) از آثار باروک شنید، سخت مجذوب شد. میگویند، در حالی که به شدت دستخوش احساسات شده بود، گفت: «هندل استاد همه ماست.» تصادفی نیست که سفرهای لندن او را بر آن داشت سالهای بازپسین عمرش را وقف موسیقی مذهبی کند. «آفرینش» - اوراتوریویی که به اندازه اثر بزرگ هندل، «مسیح»، اجرا شده است - یکی از آثار برجسته این دوره از زندگی اوست. آخرین اثر عمده هایدن - «فصول» - بر اساس یک شعر انگلیسی ساخته شده. سفرهای انگلستان به همان اندازه در سالهای آخر زندگی هایدن اهمیت داشت که تجربه استرهازی در سالهای میانه زندگیاش.
ولفگانگ آمادئوس موتسارت
احتمالاً در سال 1781، هایدن را به موسیقیدان جوانی معرفی کردند که بعدها به قول خود هایدن، بزرگترین آهنگساز زمانه شد: ولفگانگ آمادئوس موتسارت (1791-1756). هرچند هنگامی که آن دو با هم ملاقات کردند، موتسارت خیلی جوان بود، تا آن زمان آن قدر کار کرده بود که توجه موسیقیدانان جدی را به خودش جلب کند. در واقع، او از سن شش سالگی، هنگامی که با پدر و خواهرش در دربار ماریا ترزا، ملکه اتریش، برنامه اجرا کردند، توجه همگان را به خود جلب کرد. دوران زندگی این «پسر نابغه» و گسترش دامنه کار او در سالهای آخر زندگی کوتاهش، دومین فصل بزرگ تاریخ سبک کلاسیک را نشان میدهد.
ولفگانگ آمادئوس موتسارت در یک خانواده موسیقیدوست اتریشی به دنیا آمد. پدر او هم، همچون پدر باخهای جوان، آموزگار درخشانی بود. اما یوهان سباستیان باخ یکی از بزرگترین آهنگسازان زمانه خودش بود، در حالی که لئوپولد موتسارت یک موسیقیدان درباری و دستیار رهبر همسرایان کلیسا در قلمروی اسقف سالزبرگ بود. حتی نتوانست به مقام رهبری گروه همسرایان، که خیلی هم دلش میخواست، برسد. بادوامترین اثرش، «سمفونی اسباببازی»، تا همین اواخر به آهنگساز دیگری منسوب بود. لئوپولد، هرچند در مقابل مخاطبان درباری اروپا اجراهای خوبی ارائه میکرد، اولین و برجستهترین استعدادش، استعداد آموزگاریاش بود. رسالهاش درباره شیوههای نواختن ویولن در زمان خودش اثری مهم بود و تاریخ به خاطر آموزش موسیقی او به تنها پسرش، همیشه از او سپاسگزار خواهد بود.
شاید هیچ هنری به اندازه هنر آهنگسازی، استاد جوان به خود ندیده است. شوپن، شوبرت و مندلسون همگی پیش از سالگرد بیست سالگیشان شاهکارهایی خلق کرده بودند. ولی موتسارت، حتی در میان این گروه هم نادر بود، چون در سن چهار سالگی طرح ساختن یک کنسرتو را ریخت. قطعههای کوتاهی برای پیانو که موتسارت در هشت سالگی در دفتر یادداشتش نوشته، گواه دیگری بر نبوغ زودرس اوست. موتسارت تا پیش از بیست سالگی در سراسر اروپا برنامه اجرا کرده و در فرمهای گوناگون، از جمله سونات و اپرای کمیک، طبعآزمایی کرده بود.
بدون شک، مهمترین حادثه در اوایل زندگی موتسارت، سفرش به ایتالیا در چهارده سالگی بود. اپرای ایتالیایی - با ملودی غنایی و آریاهای دراماتیکش - تأثیری ماندگار در کار آهنگسازی او به جا گذاشت. از میان سه آهنگساز بزرگ کلاسیک، تنها موتسارت بود که در زمینه اپرا واقعاً موفق بود و مشکل بتوان منتقدی یافت که حتی در سمفونیها و کنسرتوهای موتسارت، مایههای زیبایی از آریاهای ایتالیایی را احساس نکرده باشد.
زندگی حرفهای و چالشها
لئوپولد موتسارت هم، مانند هایدن، برای طبقه اشراف کار میکرد و زیر حمایت حامی بود. خود موتسارت هم در اوایل کارش مدتی شغل رهبری نوازندگان کلیسای سالزبرگ را پذیرفت. اما سرانجام نتوانست نظام حمایت را تحمل کند، تا اندازهای به خاطر خلق و خوی خودش و تا اندازهای به خاطر این که تغییرات تاریخی امکانات تازهتری به وجود آورده بود.
دوره کلاسیک، چنان که دیدیم، با رواج فرهنگ طبقه متوسط همزمان بود. دیگر موسیقی به کلیسا یا به طبقه اشراف اختصاص نداشت. موسیقیدانان آماتور کنسرتهای کوچکی - رسمی و غیررسمی - برگزار میکردند. خانوادههای طبقه متوسط صاحب پیانو شدند و به آموزگاران پیانو نیاز پیدا کردند. با رونق «خانههای موسیقی»، شرایط مناسبی برای کار موسیقیدانان غیروابسته فراهم شد. در پایان سده هجدهم، برای یک مدیر ارکستر (مانند سالومون) ممکن بود کنسرتی صرفاً برای اشتهار و منفعت برگزار کند. اجراکنندگان یا آهنگسازان جاهطلب، برنامههای خودشان را خودشان ترتیب میدادند.
گذران زندگی با درآمد کنسرت هنوز نسبتاً مشکل بود و شاید به همین دلیل، هایدن و دیگران سعی نکردند چنین کنند. اما یک هنرمند شناختهشده میتوانست با کنسرت دادن، آموزش، سفارش گرفتن برای تصنیف آثار و انتشار ساختههایش، خودش را اداره کند. چنین استقلالی برای موتسارت، که از زیر چتر حمایت اسقف کلردوی سالزبرگ بودن دلخوشی نداشت، ایدهآل بود. اسقف، که نسبت به رهبر گروه نوازندگانش به شدت حسادت میورزید، هنگامی که این رابطه ناجور گسسته شد، شاید به اندازه موتسارت آسوده شد. پیشکار اسقف، موتسارت را، در حالی که استعفانامهاش دستش بود، از در بیرون راند و این هشداری بود از جانب جهان سوداگر دورویی که بیرون از نظام حمایت وجود داشت.
موتسارت پس از این دوره، با مشکلات مالی مختلفی دست به گریبان بود. اپرایش - «عروسی فیگارو» - که در 1786 نوشته شده بود، با اقبال نسبی روبهرو شد. اما یک سال بعد، «دون جووانی»، اپرایی که از نظر فلسفه اجتماعی رادیکالتر بود، مورد بیتوجهی قرار گرفت. آن موقع هم، همچون امروز، هنرمند جدی باید گاهی میان اهداف خودش و سلیقه عامه مردم سازشی ایجاد میکرد و پیداست که موتسارت به سبکی تا آن حد عامهپسند که فراغت مالیاش را تأمین کند، چیز نمینوشت. سالهای اولی که هنرمند مستقلی شده بود، گرفتار تنشهای احساسی بود؛ نامههای شدیدالحن متعددی از پدرش دریافت میکرد که اول به خاطر درافتادن با نظام حمایت و بعد به خاطر ازدواجش، او را به باد سرزنش میگرفت. سالهای آخر عمرش، سالهای گرفتاریهای بزرگ مالی و سرگردانی و دربهدری غمانگیز و مداوم بود.
در 1788، موتسارت از کنسرت دادن به کلی کنارهگیری کرد و تصمیم گرفت چیزی اجرا نکند. منبع درآمدی نداشت و بیمار بود. با این همه، به آهنگسازی ادامه داد و برای اولین بار از زمان کودکی، آزاد بود که همان طور که خودش میخواهد، بنویسد.
شاهکارهای موتسارت
در تابستان 1788 و در تنگنای شدید مالی و احساسی بود که موتسارت سه سمفونی آخرش را تمام کرد و این هر سه اثر، شاهکارهای او به حساب میآیند: «سمفونی شماره 39 در میبمول ماژور»، «سمفونی شماره 40 در سل مینور» و «سمفونی شماره 41 در دو ماژور» یا «ژوپیتر». این آثار، اوج هنر موتسارت را نشان میدهند - آثاری روشن و شفاف و به کمال آرمان کلاسیک. با این همه، همه آنها - و بهویژه سمفونی سل مینور - لحنی چنان احساسی دارند که حتی میتوان آنها را «رمانتیک» خواند. در موتسارت، کشش دوجانبه آنچه که ما زنجیره کلاسیک-رمانتیک خواندیم، آشکار میشود. او که در راه و رسم کلاسیک ریشهای استوار دارد، با شور و هیجانی رمانتیک در طلب دست یافتن به چیزی است که در فراسوی آن است.
در کار او، با سبکی آشنا میشویم که در عین حال، بیانی جذاب و احساسی قوی دارد. منتقدی در همان زمان اجرای اثر نوشت: «مردم باور نخواهند کرد که کار موتسارت چنین قدرتمند است، چون در عین حال بسیار زیباست.» فقط یک هنرمند بزرگ میتواند نومیدیاش را چنین خوشایند جلوه دهد.
هنگامی که موتسارت در سی و پنج سالگی مرد، نه به اهمیت کارش پی برده شده بود و نه آن طور که باید و شاید، ستوده شده بود. کار تنظیم فهرست تاریخی آثار موتسارت برای شناساندن آنها به مخاطبان آینده را بعدها موسیقیشناسی به نام لودویک ون کرشل انجام داد. امروز، هر یک از آثار موتسارت در فهرست کرشل شمارهای دارند. مثلاً، شماره «سمفونی شماره 40» در فهرست کرشل، 550 است.
سبک سمفونیهای دوران پختگی موتسارت و در حقیقت، سبک موسیقی اواخر سده هجدهم به طور کلی، در «سمفونی شماره 40» کاملاً منعکس است. با این که هیچ گاه نمیتوان یک اثر آهنگسازی را نماینده همه آثار او دانست، بسیاری از خصلتهای عام و برخی از خصلتهای خاص سمفونیهای آخر موتسارت را در این اثر به خوبی میتوان دید.
منبع: فصلنامه هنر، شماره 4