قلعه بابک خرمدین؛ تاریخچه، معماری و کاوشهای باستانشناسی دژ جمهور
در تابستان سال جاری هیئتی از اداره کل باستانشناسی و فرهنگ عامه برپاست کامبخش فرد و با عضویت جعفر رهنمون و دو نفر دانشجویان دانشکده هنرهای زیبا آقایان مسرور و لطفی زاده بعنوان نقشه بردار در حوزه شهرستان مشکین شهر و اهر بکار بررسی و تحقیقات باستانشناسی پرداختند. ضمن بررسی و حفاری در نزدیک مشکین شهر کتیبه ای بخط پهلوی در ۲۰ سطر کشف گردید. این کتیبه در کنار رودخانه خیاو درسینه سنگی عظیم نقر شده است. یک بنای قبل از هخامنشی در دامنه شمالی سبلان بين قراء (انار- کویج - قوزلو) مورد بررسی و تحقیق قرار گرفت. بنای مزبور از مصالح سنگهائی تراشیده بوزن یک تا دو تن و بدون ملاط ساختمان شده و صفه ای نیمه تمام و بسیار عظیم را نشان میدهد. ضمن بررسی و حفاری در شمال اهر در بابک خرمدین قهرمان ملی ایران در قرون دوم و سوم مجری کشف گردید که گزارش مجمل آن از نظر موقعیت محلی وکیفیت ظاهری بنا و شمهای از کار حفاری در زیر آمده است. گزارش جامع آن در آینده بسیار نزدیکی منتشرخواهد شد.
موقعیت جغرافیائی
بنای فعلی جمهور در پنجاه کیلومتری شمال شهرستان اهر و در ارتفاعات غربی شعبهای از رود بزرگ قره سو و درسه کیلومتری جنوب غربی کِلیبَر واقع است. امروزه کلیبر یکی از بخشهای معتبر شهرستان اهر است و سابق بر این اهر و کلیبر هر دو از قصبات پیشکین (مشکین شهر) بوده اند. در باب تومان پیشکین در نزهة القلوب چنین آمده است:
«تومان پیشکین؛ در این تومان هفت شهر است، پیشکین و خیاو و انار و ارجاق و اهر و تكلفه و كلنبر».
رودخانه مرزی ارس تقریباً از سی کیلومتری شمال کلیبر ميگذرد. درشانزده كيلومترى جنوب خاورى آن كوهستان( هشتادسر) ودربخش جنوبى آن كوهستان(خرمّايورت) واقع است. قريه(كَلارن) و رود كلارن در خاور و دهكده(برزنديق) درنوزده كيلو مترى جنوب غربى كليبر قرار دارند. بناى جمهور مركب از قلعه و قصر است برفراز قله كوهستانى با نام جمهور درارتفاع بيش از ٢٣٠٠ تا ٢٦٠٠متر ازسطح دريا. اطراف اين قله را از هر طرف درههائى بعمق٤٠٠ تا ٦٠٠ متر فراگرفته است. تنها از يكسو باين قله راهی باريك و در اصطلاح (بزرو) وجود دارد. راه كليبر بقلعه با اينكه از ٣ كيلومتر تجاوز نمیكند ولی صعب و دشوار است و بهنگام عبور از گردنهها و كتلها و انبوه جنگلها بايستى گذر كرد، ولى مسافر - خسته اى كه نفس زنان و با رنج فراوان پس از ۳ ساعت کوه پیمائی و یا کوفتگی حاصل از سواری، اسب و استر خود را بپای باروهای استوار این دره میکشاند، هنگامیکه عظمت بنا را با دو چشم می نگرد و از فراز آن ستیغ، درهها و کوهها و قراء و قصبات را بس حقير میبیند، از رنجی که برده پشیمان نمیشود.
کیفیت ظاهری بنای جمهور
قبل از اینکه بدروازه قلعه برسیم از معبری عبور میکنیم این معبر بصورت دالانی است که از سنگهای منظم طبیعی شکل گرفته است و فقط گنجایش عبور برای یکنفر را دارد و دو نفر بسختی از آن میتوانند بگذرند. معبر در فاصله دویست متری دروازه قلعه و مقابل آن واقع است.
راست : نقشه منطقه ارسباران و موقعیت بنای جمهور یا دژ بابک خرمدین چپ نمایی کلی از قصر بابک خرمدین برفراز قله جمهور از جبهه جنوبی فاصله از يك كيلومتري .
ورود هر تازه وارد- سپاهی و غیره، کوهبانیه ها را که در دو برج طرفین دروازه موضع داشته اند متوجه میکرده است. جایگاه کوهبانیهها در بلندی واقع است و بنابراین بهر چیز و هركس تسلط کامل داشته اند. این برجها یکی مخروطی و دیگری مدور و استوانه ای از سنگهای تراشیده با ملاط ساروج استوار شده اند. باروها که از نوعی سنگ خارا ساخته شده تمام درزهای کوهستان را بسته است. برای نفوذ بداخل بنا بایستی حتماً از دروازه بگذریم و از کوهستان راهی برای ورود وجود ندارد. وسائل قلعه کوب منجنیق - آتش افکن و غیره را بدینجا راهی نبوده و نه کارگر میافتاده است. هنگامیکه بارو را پشت سر میگذاریم برای ورود بقصر از راهی باریك تا حدود یکصدمتر ارتفاع از صخره بایستی صعود کنیم، از این راه فقط یکنفر میتواند پائین یا بالا برود و زیر این معبر و برگرد این ستیغ، درهای است با جنگلی تنک و عمقی تا ٤٠٠ متر که بصورت تیغه و دیواره تا قعر دره ادامه دارد. در تکیه گاههای طبیعی این دیوارهها و در چهارجهت بنا، چهار برج دیدهبانی بصورت نیمه استوانه ساختهاند. اینها جایگاه کوهبانیه ها و سربازانی است که تا گردن خود استتار کرده و جنبنده را تا کیلومترها دورتر از فراز کتلها - درهها و کوهپایهها زیر نظر میگرفتهاند. پس از صعود از مدخل دیگری با پلکانهائی تقریباً نامنظم عبور میکنیم؛ ابتدا به بنای قصر که دو طبقه و سه طبقه است برمیخوریم. طرفین مدخل قصر بوسیله دو ستون کاذب مشخص شده است. پس از آن تالار اصلی است که اطراف آنرا هفت اطاق فرا گرفته است اطاقها بتالار مرکزی مربوط میشوند.
در جبهه شرقی قصر تأسیسات دیگری مرکب از اطاقها و آب انبارها ساخته شدهاند. سقف آب انبارها، با طاق جناقی و گهواره ای استوار شدهاند. در جبهه شمال غربی قصر از پلکانهائی سرتاسری که اکنون ویران شده و قسمتهایی از آن بیرون از خاك است به بخش رفيع بنا صعود میکنیم که مدخل آنرا ردیف پلکانها با دو نیمه ستون مشخص میکنند، در قسمت علیای این نیمه ستونها محلی برای دیدهبانها جاسازی شده و محدوده پس از آن که از چند بخش تشکیل شده احتمالاً جایگاه سربازان بوده که بهمه چیز و همه جا تسلط کامل داشتهاند. از همینجا بوده است که بابک خرم دین قهرمان تاریخی ایران و یارانش بمدت بیست و چند سال عساکر عرب را که بقصد محاصره و کوبیدن جنبش او آمدهاند در کوهها و کتلها سرگردان کرده و با شبیخونهای خود آنها را از دم تیغ گذرانده و بعزيمت وادارشان کردهاند.
راست : برج دیده بانی مخروطی در نزدیك دروازه قلعه بر فراز صخره سنگی . چپ: سر در یکی از تأسیسات قصر با نمایش نیمه ستونها .
کاوش در دژبذ
تدارك كاوش بمنظور کشف آثاری از این بنا و شناسائی، در اواسط مردادماه با استقرار دو چادر و سکونت ده نفر کارگر حفاری در قله بذ آغاز گردید، جائیکه هوایش همچون اوائل زمستان و متغير است و وجود قلل و کوهستانهای رفیعش تلهایست برای گرفتاری مهی غلیظ و آبدار که از ارس و خزر برخاسته است، و بهنگامیکه مه آشکار شد بناچار بایستی آتشی افروخت و در جوار آن گرم شد.
کاوش در چهار اطاق قصر که با علامت C ,B ,Aو D مشخص میشوند انجام گردید. در اطاق C پلکانی از زیر خاک بیرون آمد که بتالار اصلی قصر کشیده شده است. در اطاق D سکوئی در مرکز اطاق تعبیه شده بود که از آن خاکبرداری گردید. تکه هایی از آلات و ابزار حرب آهنی که مرور دهور آنها را پوسانیده در این محل بدست آمد. وجود سفالینه هائی منقوش و لعابخورده که از دل خاکها بیرون آمده یکدوره استقرار را تا اوائل قرن هفتم هجری نمایش میدهند. سکههائی کشف شد که پاره ای از آنها بعلت سائیدگی و زنگ فراوان قابل خواندن نیست و در بین اینها سکههایی مربوط با تابکان آذربایجان و هزار اسپیان (قرن ششم و هفتم) هجری بدست آمد.
راست : جبهه جنوبی - نمایی از بنای سه طبقه قصر بابک خرمدین مصالح از سنگ با ملاط ساروج . چپ : عمارات قصر که از بالا گرفته شده است
بررسی و تحقیق در کیفیت ساختمان نشان داد که بخشهای فوقانی بنا یکبار دستخوش ویرانی شده و تعمیر و ساختمان مجدد احتمالا در قرون چهارم و پنجم هجری انجام گردیده است و ساکنان این قرون برای اولین بار در کف بندی اطاقها آجر بکار بردهاند، چه در بنای اصلی جز سنگ مصالح دیگری بکار نرفته است و قسمتهای تعمیر شده و دوباره ساز کاملاً خود را نمایش میدهند. بمنظور كشف مدارکی از قرون دوم و سوم هجری قسمتی از کف آجری اطاقهای D، C، A برداشته شد و حفاری در این قسمت ادامه داده شد. در اینجا به تنورهای متعددی برخورد شد که احتمالاً برای سربازان و بهنگام محاصره ها نان تهيه میشده است ، درجوار همين تنورها سفالينه هاى بسيار زيبائى كه مربوط بقرون سوم هجرى است كشف شد . اين سفالينهها كه بشقابها و كاسه هائى را القاء میكنند در كناره های لبه سوراخهائى دارند كه سربازان با ريسمانی بترك اسب خود مىبستهاند.
راست : سقف يكى ازآب انبارهاى قلعه بابك - نوع طاق جناقى . چپ: كتيبه پهلوى مكشوفه در كنار رودخانه خياو در نزديك مشكين شهر
با كشف اين نوع سفالينه ها و همچنين شواهد تاريخى كه از مورخان تازى و پارسى وجود دارد مسلم گرديد كه بنای موصوف (دژبذ) يكي از جايگاههاى اصلى بابك خرم دين قهرمان ملى و دلاور آذربايجان است كه در ٢٠١ هجری بر عليه سلطه خلفاى عباسى قيام كرد و جنبش دامنهدارى بوجود آورد و بارها سپاه عظيم خلفاى عباسى را شكست داد تا بالاخره عباسيان با ايجاد نفاق بين او و افشين سردار قهرمان ديگر ايران با خدعه و نيرنگ و خيانتى عظيم بر او دست يافتند و در٢٢٣ هجرى او را دستگير و در بغداد ابتدا بقطع دست و پايش پرداخته و سپس او را كشتند. معروفست بهنگاميكه يكى از دستهايش را قطع كردند خون بصورتش ميماليد و در پاسخ معتصم خليفه عباسي كه علت را جويا شد، گفت صورت خود را بخون مى آلايم تا نگويند رنگش ازترس و وحشت پريد.







