کتاب برگزیده آثار نقاشان شرق گرا (انتشارات یساولی)

کتاب برگزیده آثار نقاشان شرق گرا رضا یساولی ثانی

شرق، همواره برای هنرمندان غربی سرزمینی رازآلود، پرشور و رنگین بوده است. از بازارهای شلوغ قاهره و استانبول گرفته تا کویرهای بی‌کران ایران و مناره‌های بلند مساجد، شرق نه فقط یک مکان جغرافیایی، بلکه یک رویا، یک خیال و گاه یک افسانه بود.

کتاب پیش رو، «برگزیده آثار نقاشان شرق‌گرا» که توسط رضا یساولی ثانی تهیه و تنظیم شده، با مقدمهٔ میشل وریر و ترجمهٔ فائقه معاون‌زاده، گنجینه‌ای است از همین رویاها. این اثر با قطع خشتی بزرگ و جلد سخت در ۱۲۰ صفحه منتشر شده و کاغذ گلاسه آن، بازتولیدی وفادارانه از رنگ‌های تابناک و جزئیات دقیق این آثار را ممکن ساخته است.

جلد سخت و کاغذ گلاسه، نخستین نشانه از ارزش و اهمیت این مجموعه هستند. قطع خشتی بزرگ (نزدیک به مربع) از ایده‌آل‌ترین قالب‌ها برای کتاب‌های هنری محسوب می‌شود؛ چراکه فضایی متوازن و کافی در اختیار هر اثر قرار می‌دهد، بدون اینکه نسبت‌های اصلی نقاشی دچار اعوجاج شود. کاغذ گلاسه نیز انتخابی ضروری برای بازتولید آثار شرق‌گرا است؛ آثاری که اغلب با تکنیک رنگ روغن خلق شده‌اند و سرشار از جزئیات ریز در پارچه‌ها، فرش‌ها، معماری و چهره‌ها هستند.

اما مهم‌تر از مشخصات فنی، مفهوم «شرق‌گرایی» به عنوان یک جنبش هنری است. از اوایل قرن نوزدهم، موجی از نقاشان اروپایی به ویژه فرانسوی و انگلیسی راهی سرزمین‌های عثمانی، شمال آفریقا و خاورمیانه شدند تا از نزدیک آنچه را که در تخیل خود ساخته بودند، روی بوم بیاورند. نام‌هایی مانند اوژن دولاکروا، ژان-لئون ژروم، الکساندر-گابریل دکامپ، و جان فردریک لوئیس از برجسته‌ترین چهره‌های این جریان هستند.

آثار آن‌ها آمیزه‌ای است از واقعیتِ مستند (با لباس‌ها، معماری و آیین‌های بومی) و خیالِ شاعرانه (با حرمسراهای افسانه‌ای، رقاص‌های پرحنا و صحنه‌های حماسی از شکار و جنگ). خواننده در این ۱۲۰ صفحه با گزیده‌ای از شاهکارهای این جنبش روبرو می‌شود. هر نقاشی، پنجره‌ای است به جهانی که دیگر آن‌چنان که نقاشان دیده‌اند، به همان شکل وجود ندارد: پس‌زمینه‌هایی از بازارهای سنتی با نورِ فیلتر شده از پوشال‌ها، معماری‌ای با کاشی‌های فیروزه‌ای و ایوان‌های بلند، و چهره‌هایی با نگاه‌هایی رازآلود که گویی از جهانی دیگر سخن می‌گویند.

مقدمهٔ میشل وریر، که توسط فائقه معاون‌زاده به فارسی ترجمه شده است، به تحلیل تاریخی و هنری این جنبش می‌پردازد: از ریشه‌های شرق‌گرایی در سفرنامه‌ها و نقاشی‌های قرن هفدهمی، تا اوج آن در دورهٔ رمانتیسیسم و رئالیسم، و تا نقدهای امروزین بر نگاه استعماری و کلیشه‌های شرق‌گرایانه. تنظیم‌کنندهٔ کتاب، رضا یساولی ثانی، آثار را با دقتی پژوهشی گردآوری کرده و اطلاعات همراه هر اثر (نام نقاش، نام تابلو، تکنیک، ابعاد و سال خلق) را به دو زبان فارسی و انگلیسی ارائه داده است.

کتاب «برگزیده آثار نقاشان شرق‌گرا» نه فقط یک آلبوم هنری نفیس، بلکه مستندی تصویری از رویارویی دو جهان است: غربِ شیفته و شرقِ شیفته‌کننده. ورق زدن این ۱۲۰ صفحه، سفری است در زمان و مکان؛ سفری به دوران قاجار و عثمانی، از نگاه هنرمندانی که آمدند، دیدند، و نقاشی کردند.

باشد که پس از تماشای این آثار، نه فقط زیبایی رنگ‌ها، بلکه پیچیدگیِ روابط میان شرق و غرب را نیز بهتر درک کنید.