کتاب عناصر تزئینی اسلیمی و ختایی در طراحی فرش و هنر تذهیب (باغ ایرانی 5) (انتشارات یساولی)

کتاب باغ ایرانی 5 اثر حسین نیک بین

اسلیمی و ختایی، دو رکن بنیادین نقوش سنتی ایران‌زمین هستند. اسلیمی با آن پیچ‌های نرم و مارپیچ‌گونه، نماد حرکت و بی‌کرانگی؛ و ختایی با شکوفه‌ها، گل‌های نیلوفر و برگ‌های دندانه‌دارش، نماد زندگی، طراوت و باروری. این دو، نه تنها در تذهیب و نگارگری، که در طراحی فرش، گچبری، کاشیکاری و بسیاری از هنرهای ایرانی حضوری پررنگ دارند.

کتاب پیش رو، «عناصر تزئینی اسلیمی و ختایی در طراحی فرش و هنر تذهیب (باغ ایرانی ۵)» تألیف حسین نیک‌بین با ترجمهٔ سونیا رضاپور، مرجعی است ارزشمند برای شناخت عمیق و کاربردی این دو نقش‌مایهٔ اصیل. این اثر با قطع رحلی و جلد شومیز در ۱۴۳ صفحه به دو زبان فارسی و انگلیسی منتشر شده و کاغذ تحریر آن، انتخابی عملی برای مطالعه، تمرین و طراحی است. قطع رحلی، فضایی مناسب و چشمنواز در اختیار هنرجو و طراح قرار می‌دهد. طراحی فرش و تذهیب، هر دو به فضایی نیاز دارند که در آن جزئیات انحناها، نسبت‌ها و تکرارها به روشنی دیده شود. قطع رحلی این کتاب، این امکان را فراهم می‌کند.

کاغذ تحریر نیز برای کتابی که قرار است بارها ورق بخورد، طرح‌ها از روی آن کپی یا بازطراحی شوند، و در کنار هنرمند بر روی میز طراحی باز و بسته شود، انتخابی هوشمندانه است؛ چراکه هم بازتاب نور ندارد و هم تمرین مستقیم روی آن آسان است. عنوان فرعی کتاب، «باغ ایرانی ۵»، نشان می‌دهد که این اثر بخشی از مجموعه‌ای بزرگ‌تر با محوریت هنر و معماری ایرانی است. حسین نیک‌بین، مؤلف کتاب، با نگاهی پژوهشی و در عین حال کاربردی، به تحلیل و طبقه‌بندی انواع اسلیمی و ختایی پرداخته است.

آنچه این کتاب را از سایر منابع متمایز می‌کند، توجه همزمان آن به دو حوزهٔ «طراحی فرش» و «هنر تذهیب» است؛ دو حوزه‌ای که هر چند در نگاه اول متفاوت به نظر می‌رسند، اما ریشه در یک زبان بصری مشترک دارند. ساختار کتاب به گونه‌ای است که ابتدا به تعریف و ریشه‌شناسی اسلیمی می‌پردازد: اسلیمی ساده، اسلیمی مضاعف، اسلیمی ماری، اسلیمی دهان اژدری و انواع دیگر. سپس وارد ختایی می‌شود: گل نیلوفر (با انواع شش‌پر، هشت‌پر و...)، گل ختمی، برگ ختایی (با انواع دندانه‌دار، ساده، کنگره‌دار)، غنچه و شکوفه.

مؤلف برای هر کدام، ساختار هندسی و تناسبات دقیق آن را با نمودارها و خطوط راهنما توضیح می‌دهد. بخش میانی کتاب به کاربرد این نقوش در طراحی فرش اختصاص دارد. در اینجا، خواننده می‌آموزد که چگونه اسلیمی‌ها و ختایی‌ها در کنار هم چیده می‌شوند تا یک ترنج مرکزی، یک کتیبه یا یک لچک و ترنجِ متقارن را شکل دهند. بخش پایانی کتاب به کاربرد همین نقوش در تذهیب می‌پردازد؛ با تأکید بر تفاوت‌های مقیاس، ظرافت و تراکم نقوش در این دو حوزه. ترجمهٔ سونیا رضاپور به زبان انگلیسی، این کتاب را برای مخاطبان بین‌المللی نیز قابل استفاده ساخته است.

تمامی توضیحات، اصطلاحات تخصصی و عناوین به هر دو زبان ارائه شده‌اند. کتاب «عناصر تزئینی اسلیمی و ختایی در طراحی فرش و هنر تذهیب» منبعی ارزشمند برای طراحان فرش، تذهیب‌کاران، نگارگران، دانشجویان هنرهای سنتی و حتی معمارانی است که به دنبال استفادهٔ اصیل از نقوش ایرانی در آثار خود هستند.