کتاب طرح و نقش در تذهیب (باغ ایرانی 6) (انتشارات یساولی)

کتاب باغ ایرانی 6 اثر حسین نیک بین

تذهیب، هنر بر تارک کتاب‌آرایی ایرانی، بی‌نقش و طرح، چون باغی است بی‌گل. «طرح» ستون‌فقرات و «نقش» جانِ کالبد آن است. طرح، ساختار و ترکیب‌بندی کلی را تعیین می‌کند؛ نقش، همان اسلیمی‌ها، ختایی‌ها و گرده‌هایی است که فضا را پر از زندگی و حرکت می‌کنند.

کتاب پیش رو، «طرح و نقش در تذهیب (باغ ایرانی ۶)» تألیف حسین نیک‌بین، ششمین جلد از مجموعهٔ «باغ ایرانی» است که به کاوش در همین دو مقولهٔ بنیادین می‌پردازد. این اثر با قطع خشتی بزرگ و جلد شومیز در ۸۳ صفحه منتشر شده و کاغذ گلاسه آن، بازتولیدی وفادارانه از ظریف‌ترین خطوط و درخشان‌ترین رنگ‌های تذهیب را ممکن ساخته است.

قطع خشتی بزرگ (نزدیک به مربع) از ایده‌آل‌ترین قالب‌ها برای کتاب‌های هنر تذهیب محسوب می‌شود. این قطع متوازن، فضایی کافی در اختیار هر صفحه قرار می‌دهد تا ترکیب‌بندی‌های متقارن و شعاعیِ ترنج‌ها و سرترنج‌ها بدون هیچ بریدگی یا کوچک‌نمایی اجباری دیده شوند. کاغذ گلاسه نیز انتخابی ضروری است؛ چراکه تذهیب، هنری است با رنگ‌های درخشان (لاجورد، شنگرف، زر، سفید صدف) و بازتولید این درخشش و شفافیت تنها روی کاغذ براق ممکن می‌شود.

مجموعهٔ «باغ ایرانی» که این کتاب ششمین جلد از آن است، با هدف ترویج و آموزش نظام‌مند هنرهای سنتی ایران تدوین شده است. حسین نیک‌بین، مؤلف، در این جلد به طور خاص به رابطهٔ دیالکتیکی «طرح» و «نقش» در تذهیب پرداخته است. چه فرقی می‌کند که یک مُرَبَّعِ کتیبه را با اسلیمی پر کنیم یا یک ترنج مدور را با ختایی؟ پاسخ این پرسش و پرسش‌های بسیار دیگر، در این کتاب داده می‌شود.

ساختار کتاب به دو بخش اصلی تقسیم می‌شود. بخش نخست، به «طرح» اختصاص دارد. در این بخش، خواننده با انواع ترکیب‌بندی‌های کلاسیک در تذهیب آشنا می‌شود: ترنج و سرترنج (مدور، بیضی، لوزی، چندضلعی) کتیبه (افقی، عمودی، قاب‌شده) لچک و ترنج طرح اسلیمی‌بند طرح ختایی‌بند طرح گل‌زار و گل‌وگلشن بخش دوم، به «نقش» اختصاص دارد.

در این بخش، هر یک از عناصر تشکیل‌دهندهٔ طرح (همان اسلیمی‌ها و ختایی‌ها) به تفصیل معرفی می‌شوند؛ اما این بار با تأکید بر نحوهٔ چیدمان و تکرار آن‌ها در درون یک طرح مشخص. مؤلف با نمودارها و تصاویر متعدد، نشان می‌دهد که چگونه یک اسلیمی ساده می‌تواند در جای جای یک ترنج بزرگ تکرار شود، یا چگونه یک گل ختایی می‌تواند به عنوان نقطهٔ کانونی یک کتیبه عمل کند. یکی از نقاط قوت این کتاب، تمرین‌های پایانی آن است. مؤلف چندین طرح نیمه‌تمام (اسکلت هندسی طرح) ارائه می‌دهد و از هنرجو می‌خواهد که با دانشی که از بخش‌های قبلی کسب کرده، نقش‌های مناسب را درون آن‌ها جای دهد. این تمرین‌ها، پلی میان تئوری و عمل ایجاد می‌کنند.

کتاب «طرح و نقش در تذهیب (باغ ایرانی ۶)» برای تذهیب‌کاران (از مبتدی تا پیشرفته)، نگارگران، طراحان فرش، و تمام علاقه‌مندان به هنرهای سنتی ایران، منبعی ارزشمند و کاربردی است. این کتاب به شما نشان می‌دهد که چگونه بین «طرح» (ساختار کلان) و «نقش» (جزئیات) پیوندی ارگانیک برقرار کنید تا آثار تذهیبتان نه شلوغ و آشفته، بلکه موزون، متعادل و چشمنواز از کار درآیند.