کتاب شیوه تشعیر (طراحی حیوانات) در هنرهای کتاب آرایی ایران (انتشارات یساولی)

کتاب شیوه تشعیر (طراحی حیوانات) در هنرهای کتاب آرایی ایران اثر اردشیر مجرد تاکستانی

شیوه تشعیر (طراحی حیوانات) در هنرهای کتاب‌آرایی ایران راز آن جانوران ریزنقش در حاشیهٔ نور اگر تا به حال نسخه‌ای خطی و مصور از دوره صفوی یا قاجار را ورق زده باشید، بی‌گمان متوجه موجودات ریز و ظریفی شده‌اید که در حاشیه‌ها، میان اسلیمی‌ها و ختایی‌ها، پنهان شده‌اند: یک آهوی دوندۀ کوچک، یک شیر بیشه، یک اژدهای بال‌دار، یک سیمرغ اساطیری، یا حتی خرگوش و روباه. این هنر لطیف و کم‌کم فراموش‌شده، «تشعیر» نام دارد.

کتاب پیش رو، با عنوان «شیوه تشعیر (طراحی حیوانات) در هنرهای کتاب‌آرایی ایران»، برای نخستین بار به صورت نظام‌مند و آموزشی به این هنر نادر می‌پردازد. این اثر ارزشمند، تألیف اردشیر مجرد تاکستانی، هنرمند و پژوهشگر برجسته حوزه کتاب‌آرایی و نگارگری سنتی ایران، در ۱۶۸ صفحه منتشر شده است.

کتاب با قطع رحلی، جلد شومیز و کاغذ تحریر، فضایی مناسب برای تمرین و طراحی دقیق جانوران در ابعاد واقعی یا کمی بزرگ‌تر از اندازهٔ اصلی تشعیرها فراهم کرده است. «تشعیر» چیست؟ تشعیر در لغت به معنای «شعیر» یا موی نازک است و در اصطلاح کتاب‌آرایی، به نقوش بسیار ریز و ظریف (اغلب حیوانات، پرندگان، حشرات، گاهی چهره‌های آدمیان و نیز نقوش گیاهی بسیار فشرده) گفته می‌شود که در حاشیهٔ نسخ خطی، در میان تذهیب‌ها یا در صفحات پایانی و ابتدایی کتاب‌ها نقش می‌گرفتند.

هنر تشعیر، اوج ظرافت، حوصله و مهارت یک مُذهِّب یا نگارگر را نشان می‌دهد؛ زیرا گاهی ارتفاع یک حیوان تشعیری از یک سانتی‌متر تجاوز نمی‌کند اما تمام جزئیات (چشم، دم، گوش، پنجه، بال و حتی حالت چهره) در آن دیده می‌شود. مؤلف در این کتاب، ابتدا به پیشینه و تعریف دقیق «تشعیر» می‌پردازد و تفاوت آن را با «نگارگری» و «تذهیب» توضیح می‌دهد.

سپس، وارد بخش اصلی می‌شود: «شیوهٔ طراحی حیوانات برای تشعیر». برخلاف طراحی رئال و کلاسیک اروپایی که بر آناتومی و پرسپکتیو تأکید دارد، تشعیر ایرانی بر «خلاصه‌سازی»، «نمادگرایی»، «خط سیال» و «هماهنگی با فضای اسلیمی و ختایی» تأکید می‌کند. کتاب شامل آموزش گام به گام طراحی انواع حیوانات در سبک تشعیری است: پستانداران (شیر، پلنگ، آهو، بز کوهی، خرگوش، روباه، گرگ)، پرندگان (طاووس، قمری، بلبل، شاهین، هدهد، اردک)، حیوانات اساطیری (اژدها، سیمرغ، شیردال)، و حشرات (پروانه، سوسک، عقرب). هر حیوان در چند ژست مختلف (ایستاده، در حال دویدن، نشسته، در حال بال زدن، در حال نبرد با حیوان دیگر) آموزش داده می‌شود.

یکی از نقاط قوت کلیدی کتاب، تأکید بر «نسبت» و «مقیاس» در تشعیر است. هنرجو یاد می‌گیرد که چگونه یک شیر تشعیری در ارتفاع ۱ سانتی‌متر را چنان طراحی کند که هم خوانا باشد و هم با حاشیهٔ تذهیب هماهنگی داشته باشد. تکنیک‌های قلم‌گیری، فشار قلم، ضخامت خط و سایه‌گذاری مختصر (سایه‌های سیال) نیز به تفصیل توضیح داده شده است.

این کتاب برای چه کسانی نوشته شده است؟ برای مُذهِّبان و نگارگرانی که می‌خواهند کار خود را با حاشیه‌های جان‌دار و پرتحرک غنی‌تر کنند، برای طراحان فرش که به دنبال الهام از نقوش جانوری در لچک و ترنج و حاشیه هستند، برای هنرجویانی که به دنبال چالشی جدید و ظریف‌تر از گل و مرغ هستند، برای پژوهشگران تاریخ هنر کتاب‌آرایی ایران، و برای هر عاشق هنر ایرانی که از دیدن یک اژدهای ریزنقش در میان اسلیمی‌ها به وجد می‌آید.

«شیوه تشعیر» را باز کن. ذره‌بین را آماده کن. قلمِ نازک‌ترینِ نازک‌ها را بردار. و بگذار زیر دستان تو، جانورانی متولد شوند که آنقدر ریزند که معجزه‌ای به نظر برسند، اما آنقدر جان‌دارند که گویی خواهند پرید از روی کاغذ. تشعیر، هنرِ دیدن با چشمِ عقاب و کشیدن با نفسِ ابریشم است .