کتاب رخ نگاره ها در نگارگری ایرانی (انتشارات برگ نو)

کتاب رخ نگاره ها در نگارگری ایرانی اثر صولت‌الله باصری 

رخ نگاره‌ها در نگارگری ایرانی نگاهی به چهرهٔ جان‌دارِ هنرِ دیروز و امروز در میان تمام عناصر تشکیل‌دهنده یک نگارگری ایرانی از اسب‌های تندرو و درختان سربه‌فلک‌کشیده گرفته تا ابرهای قالبی و کوه‌های لچکی هیچ‌کدام به اندازه «چهره» آدمیان، حساسیت‌برانگیز، پیچیده و داستان‌گو نیست. یک نگاره بدون چهرهٔ خوب، کالبدی است بی‌روح.

اما چهره‌ای که درست ترسیم نشده باشد، می‌تواند تمام شاهکار را از ارزش بیندازد. کتاب پیش رو، با عنوان «رخ نگاره‌ها در نگارگری ایرانی»، برای نخستین بار به صورت تخصصی و نظام‌مند به این عنصر کلیدی در هنر نگارگری می‌پردازد. این اثر ارزشمند، تألیف صولت‌الله باصری، پژوهشگر و هنرمند حوزه نگارگری و هنرهای سنتی، توسط انتشارات برگ نو منتشر شده است.

کتاب با قطع خشتی، جلد شومیز و کاغذ تحریر، در ۲۱۶ صفحه، حجمی مناسب و دست‌انداز دارد. واژه «رخ نگاره» در عنوان کتاب، به جای «چهره» یا «سیمانگاری» انتخاب شده تا هم بر جنبه هنری و نگارگریِ آن تأکید کند و هم بار عاطفی و شاعرانه‌تری داشته باشد. «رخ» در شعر فارسی، همواره نماد زیبایی، جمال و آن چیزی است که عاشق دل در گرو آن می‌بازد.

در نگارگری نیز رخ نگاره‌ها، به ویژه در مکاتب هرات، تبریز، قزوین و اصفهان، تکامل تدریجی یافته‌اند از چهره‌های ساده و بی‌احساس تا چهره‌هایی سرشار از درونمایه و احساس. مؤلف در این کتاب، ابتدا به پیشینه تاریخی «رخ نگاره» در هنر ایران می‌پردازد: از نقش برجسته‌های هخامنشی و ساسانی گرفته تا چهره‌پردازی در نسخ خطی سلجوقی و ایلخانی. سپس، وارد عصر طلایی نگارگری یعنی دوره تیموری و صفوی می‌شود و تفاوت‌های چهره‌پردازی در مکاتب مختلف را با مثال‌های تصویری متعدد نشان می‌دهد.

اما بخش عملی و آموزشی کتاب، جایی است که هنرجو منتظر آن است: «قواعد طلایی ترسیم رخ نگاره». مؤلف با تجزیه و تحلیل صدها نگاره اصیل از شاهکارهای قدیمی، به استخراج نسبت‌های ثابت و متغیر در چهره‌های نگارگری ایرانی می‌پردازد: فاصله چشم‌ها، ارتفاع بینی، فرم ابرو (کمانی، باریک و بلند)، فرم چشم (بادامی، کشیده)، خطوط فک و گونه و همچنین حالات مختلف چهره (شاد، غمگین، متعجب، عاشق، معشوق، پیر، جوان و ...). تمام این توضیحات با رسم‌های خطی ساده و گام‌به‌گام همراه است تا هنرجو بتواند مستقیماً تمرین کند.

قطع خشتی کتاب، علی‌رغم انتظار، انتخابی هوشمندانه است. برخلاف کتاب‌های رحلی که برای طراحی فول‌بدن مناسب‌ترند، «رخ نگاره»ها به دلیل جزئیات و ظرافت بالا، نیاز به کتابی دارند که بتوان آن را به راحتی روی سه‌پایه یا میز کار نزدیک چشم قرار داد. قطع خشتی این امکان را به خوبی فراهم می‌کند.

این کتاب برای چه کسانی نوشته شده است؟ برای نگارگرانی که همیشه از ترسیم چهره طفره رفته‌اند و می‌خواهند بر این چالش غلبه کنند، برای هنرجویان تذهیب و گل و مرغ که می‌خواهند به تدریج وارد نگارگری شوند و اولین چهره‌ها را تمرین کنند، برای تصویرگران کتاب کودک و طراحان شخصیت که به دنبال سبک‌های بومی و اصیل هستند، برای پژوهشگران تاریخ هنر که نیاز به منبعی مدون درباره تکامل رخ نگاره در ایران دارند، و برای هر عاشق نقاشی ایرانی که می‌خواهد بداند چگونه یک چهرهٔ نگارگری «جان» می‌گیرد.

«رخ نگاره‌ها در نگارگری ایرانی» را باز کن. یک چشم و یک ابرو بکش. سپس دیگری را قرینه کن. بگذار کم‌کم، زیر انگشتان تو، چهره‌هایی متولد شوند که نه فقط شبیه، که «روح» نگارگری ایرانی را در خود داشته باشند. زیرا آنچه یک نگاره را ماندگار می‌کند، نه اندازهٔ اسب‌ها و نه تعداد درختانش، بلکه «رخ» آدمیانش است؛ رخ‌هایی که قرن‌هاست به ما خیره شده‌اند و ما را به تماشای خود فرامی‌خوانند .