کتاب نقش و نگار اسلیمی و ختایی در طراحی فرش و هنر تذهیب (باغ ایرانی 9) (انتشارات یساولی)

کتاب نقش و نگار اسلیمی و ختایی در طراحی فرش و هنر تذهیب

مجموعه کتاب‌های «باغ ایرانی» نشر یساولی، همواره تلاش کرده تا پیوند میان هنرهای سنتی ایران را با زبانی نو و ساختاری آموزشی به تصویر بکشد. جلد نهم این مجموعه با عنوان «نقش و نگار اسلیمی و ختایی در طراحی فرش و هنر تذهیب (باغ ایرانی ۹) یکی از ارزشمندترین و کاربردی‌ترین آثار این مجموعه است.

این کتاب به قلم محمدرضا هنرور و رضا خنیاگر، دو تن از پژوهشگران و مدرسان برجسته هنرهای سنتی ایران، تألیف شده و ترجمه سونیا رضاپور آن را به صورت دو زبانه (فارسی - انگلیسی) در دسترس مخاطبان بین‌المللی قرار داده است.

تمایز این کتاب با جلد مشابه «پیچش سیمین» (که تک‌نویسنده بود) در همکاری دو مؤلف آن است. محمدرضا هنرور بیشتر بر جنبه ساختاری و آناتومی اسلیمی و ختایی تمرکز دارد، در حالی که رضا خنیاگر بر کاربرد این نقوش در ترکیب‌بندی‌های پیچیده‌تر و رابطه آن‌ها با «باغ ایرانی» به عنوان یک ایده مفهومی می‌پردازد. نتیجه این همکاری، کتابی است که هم جنبه فنی و اجرایی دارد و هم بُعد نمادین و فلسفی. کتاب با قطع رحلی و ۱۹۶ صفحه منتشر شده است.

کاغذ تحریر آن به دلیل استفاده مکرر (مناسب برای کارگاه‌های طراحی و تذهیب) انتخاب هوشمندانه‌ای است. آنچه این کتاب را از آلبوم‌های صرفاً تصویری متمایز می‌کند، تأکید آن بر رابطه «نقش» و «زمینه» است. در هنر تذهیب، اسلیمی‌ها هرگز در خلأ ظاهر نمی‌شوند؛ آنها با شاخه‌ها، برگ‌ها و گل‌های ختایی در هم تنیده می‌شوند.

کتاب نشان می‌دهد که چگونه این دو خانواده نقوش مکمل یکدیگرند: اسلیمی ساختار را ایجاد می‌کند (خطوط اصلی حرکت)، ختایی فضا را پر می‌کند (فرم‌های بسته و لکه‌های رنگی). در بخش طراحی فرش، مؤلفان به چالش بزرگی اشاره می‌کنند: ترجمه یک طرح تذهیب (معمولاً در مقیاس کوچک و با جزئیات ریز) به یک طرح فرش در مقیاس بزرگ با محدودیت‌های بافت (گره، چله، پود). کتاب ده‌ها نمونه عملی ارائه می‌دهد که نشان می‌دهد چگونه یک اسلیمی تذهیب، پس از ضخیم‌سازی خطوط، حذف جزئیات غیرقابل بافت، و تکرار در شبکه، به نقشه فرش تبدیل می‌شود. عدد ۹ در عنوان «باغ ایرانی ۹» نمادین است.

باغ ایرانی همواره با عدد ۸ (هشت بهشت) و ۴ (چهارباغ) گره خورده، اما عدد ۹ نماد کمال و احاطه است. این جلد نهم نشان‌دهنده پختگی مجموعه و پوشش جامع‌تری از موضوع اسلیمی و ختایی نسبت به جلدهای پیشین است. ترجمه سونیا رضاپور به انگلیسی دقیق است و اصطلاحات تخصصی مثل «شاخه‌زنی»، «پیچش موجی» و «تقارن محوری» معادل‌های مناسبی در انگلیسی یافته‌اند.

اگر دانشجو یا استاد رشته فرش، تذهیب یا هنرهای اسلامی هستید، این کتاب یک منبع درسی کامل است. اگر هنرمند حرفه‌اید که می‌خواهد دانش نظری خود را در مورد آناتومی اسلیمی عمیق‌تر کند، این اثر را از دست ندهید. نشر یساولی با انتشار این کتاب، بار دیگر جایگاه خود را در نشر تخصصی هنرهای سنتی تثبیت کرده است.