کتاب طرح هایی از معماری ایران (کروکی های علی اکبر صارمی 1377-1345) ( انتشارات یساولی)

کتاب طرح هایی از معماری ایران

علی‌اکبر صارمی نامی آشنا برای هر دانشجوی معماری در ایران است. او معمار برجسته‌ای بود که آثارش (از جمله آرامگاه بوعلی سینا، آرامگاه کمال الملک، موزه رضا عباسی و بسیاری بناهای شاخص دیگر) ریشه در معماری اصیل ایرانی دارد.

اما پیش از آنکه صارمی معمار باشد، طراح بود. و پیش از آنکه طراحی کند، می‌دید و ثبت می‌کرد. کتاب «طرح هایی از معماری ایران (کروکی های علی اکبر صارمی ۱۳۷۷-۱۳۴۵)» پنجره‌ای است به جهان دیداری این استاد بزرگ. این کتاب که توسط نشر یساولی منتشر شده، شامل کروکی‌هایی است که صارمی در طول بیش از سه دهه (از ۱۳۴۵ تا ۱۳۷۷) از بناهای ایران کشیده است.

کتاب با قطع بیاضی (افقی، حدود ۲۲×۲۸ سانتی‌متر) منتشر شده است. قطع بیاضی برای نمایش کروکی‌های معماری که اغلب چشم‌اندازهای افقی و پرسپکتیوهای وسیع را شامل می‌شوند، کاملاً ایده‌آل است. کاغذ تحریر حس یک دفتر طراحی شخصی و اصیل را به خواننده منتقل می‌کند. ۱۶۸ صفحه با جلد شومیز، کتاب را سبک و قابل حمل کرده است.

مهم‌ترین ویژگی، دو زبانه بودن (فارسی - انگلیسی) است که این گنجینه را برای مخاطبان بین‌المللی نیز قابل دسترس می‌سازد. علی‌اکبر صارمی (۱۳۰۲-۱۳۹۶) از معماران تأثیرگذار معاصر ایران و از شاگردان استاد هوشنگ سیحون بود. او سال‌ها در دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران تدریس کرد و همواره بر اهمیت کروکی و طراحی دست آزاد در آموزش معماری تأکید داشت.

این کتاب حاصل سفرهای میدانی او به شهرهای تاریخی ایران است. صارمی با مداد و گاهی قلم، بازارهای اصفهان، بادگیرهای یزد، کوچه‌های کاشان، مساجد شیراز، خانه‌های تبریز و مناظر طبیعی شمال و جنوب ایران را ثبت کرده است.

کروکی‌های صارمی چند ویژگی منحصربه‌فرد دارند. نخست، دقت در نسبت‌ها: صارمی هرگز درگیر جزئیات اضافی نمی‌شود، اما نسبت‌های اصلی بنا (ارتفاع به عرض گنبد، دهانه به عمق ایوان، فاصله مناره‌ها از یکدیگر) را با دقت شگفت‌انگیزی ثبت می‌کند. دوم، تأکید بر سایه روشن: صارمی با هاشورهای فشرده و جهت‌دار، حجم و عمق فضاها را به خوبی القا می‌کند.

سوم، خطوط روان و سریع: او به دانشجویانش توصیه می‌کرد «اجازه نده مدادت از کاغذ جدا شود» و در کروکی‌هایش این روانی و تداوم خط به وضوح دیده می‌شود. کتاب فاقد دسته‌بندی مشخص بر اساس شهر یا دوره است و بیشتر حس یک دفترچه سفر شخصی را دارد. در ابتدای کتاب، متن کوتاهی از خود صارمی درباره اهمیت کروکی و تجربه سفرهایش آمده است.

در انتها نیز یادداشتی از یکی از شاگردانش درباره تأثیر صارمی بر آموزش معماری ایران نوشته شده است. هر کروکی با تاریخ و مکان ثبت شده و گاهی یادداشت کوتاهی به خط صارمی در حاشیه دیده می‌شود (مثل «بازار تبریز، تابستان ۱۳۴۹، خیلی گرم بود»). ارزش این کتاب فراتر از جنبه زیبایی‌شناختی و تاریخی آن است.

برای دانشجویان معماری، این کتاب یک دوره آموزشی فشرده از نگاه یک استاد بزرگ است. برای معماران حرفه‌ای، یادآوری آن اصل مهم که «معماری را باید با مداد فهمید، نه با ماوس». و برای هر ایرانی، فرصتی برای دیدن معماری کشورش از دریچه چشمان کسی که عمرش را وقف فهم و حفاظت از آن کرد.

نشر یساولی با انتشار این اثر، ادای دینی به یکی از مفاخر معماری معاصر ایران است.