کتاب چهار هنر عکاسی: جستاری فلسفی (نشر کتاب پرگار)

کتاب چهار هنر عکاسی اثر دومینیک مک آیوِر لوپِس، دِرمود کستلو، سینتیا ای. فریلاند  

عکاسی صرفاً فشار دادن یک دکمه نیست. اگر چنین بود، هر صاحب دوربینی یک هنرمند به شمار میرفت. اما واقعیت آن است که در پشت هر فریم، دنیایی از تأملات زیباییشناختی، معرفت شناختی و حتی اخلاقی نهفته است.

کتاب پیش رو با عنوان «چهار هنر عکاسی: جستاری فلسفی» تألیف دومینیک مک آیور لوپس، دِرمود کستلو و سینتیا ای. فریلاند – سه تن از برجسته ترین فیلسوفان هنر معاصر یکی از ژرفترین و در عین حال روشنگرانه ترین آثاری است که به زبان فارسی در حوزهٔ فلسفهٔ عکاسی منتشر شده است. این کتاب با ترجمهٔ دقیق، سنجیده و پژوهشی حامد زمانی گندمانی، توسط انتشارات کتاب پرگار در قطع رقعی، با جلد شومیز و کاغذ بالکی روانهٔ بازار شده است.

نخستین نوبت چاپ این اثر با ۳۶۰ صفحه محتوای فشرده و هوشمندانه، نقطهٔ عطفی در پیوند میان تفکر فلسفی و عمل عکاسی در ایران به شمار میرود. اما چرا «چهار هنر»؟ عنوان این کتاب در نگاه اول ممکن است گیج کننده به نظر برسد. مگر عکاسی یک هنر نیست؟ مؤلفان با نگاهی بدیع و خلاقانه استدلال میکنند که عکاسی در طول تاریخ خود نه به عنوان یک هنر واحد، بلکه به عنوان چهار هنرِ متمایز تکامل یافته است: عکاسی به مثابه هنر کشف و ثبت (هنر یافتن صحنهها و لحظات)، عکاسی به مثابه هنر بازنماییِ دقیق (مستندنگاری و گزارش)، عکاسی به مثابه هنرِ خلق تصاویر (از طریق نورپردازی، صحنه آرایی و پسپردازش)، و در نهایت عکاسی به مثابه هنرِ اجرا و مشارکت (جایی که عکاس و سوژه در یک فرایند تعاملی مشترکاً اثر را میآفرینند).

این چهار رویکرد، آنچنان که نویسندگان نشان میدهند، نه تنها از لحاظ فنی و تاریخی متفاوتاند، بلکه هر یک مبتنی بر جهانبینی فلسفی خاصی دربارهٔ چیستی حقیقت، بازنمایی و خلاقیت انسانی است. کتاب با پرسشی بنیادین آغاز میشود: «آیا عکاسی میتواند هنر باشد؟» همان پرسشی که بیش از یک قرن پیش فلاسفه ای چون راجر اسکروتن به آن پاسخ منفی داده بودند، چراکه عکاسی را صرفاً ثبت مکانیکی و فاقد قصد و نیت هنرمندانه میدانستند. اما لوپس، کستلو و فریلاند در فصول مختلف این جستار، گام به گام استدلالهای کهن را به چالش میکشند و با بهرهگیری از فلسفهٔ تحلیلی معاصر، چارچوبهای تازهای برای دفاع از عکاسی به مثابه هنری اصیل و مستقل ارائه می دهند.

آنها نشان میدهند که حتی در «عکاسی مستقیم» و به ظاهر بیواسطه نیز، انتخاب قاب، لحظه، زاویه، نور و کادر، همگی اعمالی هدایتشده و مبتنی بر قصد و نیت هنرمندانه هستند. یکی از درخشانترین بخشهای کتاب، تحلیل تطبیقی آثار عکاسان بزرگ از منظر فلسفی است. خواننده در این کتاب با نگاهی تازه به آثار آلفرد اشتیگلیتز، ادوارد وستون، آنسل آدامز، دایان آربوس، سندی اسکوگلوند، جف وال و آندریاس گورسکی آشنا می شود.

اما این آشنایی صرفاً تاریخ هنر نیست؛ بلکه مؤلفان هر اثر را به مثابه نمونهای از یکی از «چهار هنر» تشریح میکنند. برای مثال، عکاسی خیابانی هانری کارتیه برسون بازتاب «هنر یافتن» است، در حالی که عکس های صحنهآرایی شدهٔ جف وال متعلق به «هنر خلق کردن» به شمار میرود. این تمایزها به خواننده کمک میکند تا آثار عکاسان را نه بر اساس سلیقهٔ شخصی، که بر حسب معیارهای فلسفیِ هر رویکرد ارزیابی کند. مترجم، حامد زمانی گندمانی، که خود از پژوهشگران فلسفهٔ هنر و عکاسی است، کار دشواری را در برگردان این متن پیچیده به فارسی انجام داده است.

مفاهیمی همچون «قصدگرایی»، «واقع نمایی»، «شاخص بودگی»، «بازنمایی علی» و «ادراک بصری» که در فلسفهٔ تحلیلی بار معنایی ظریفی دارند، با دقت و امانتداری تمام به فارسی برگردانده شدهاند. همچنین پانوشتهای مترجم، که شامل توضیح ارجاعات فلسفی، معرفی فلاسفهای همچون گودمن، دانتو، والتون و اسکروتن است، بهشدت برای خوانندهٔ غیرمتخصص راهگشا خواهد بود. با ۳۶۰ صفحه محتوای فشرده، این کتاب نه یک مرور سطحی، بلکه یک کاوش عمیق و موشکافانه است.

چه دانشجوی فلسفه باشید، چه هنرمند عکاس، چه منتقد هنری، یا صرفاً کنجکاوی که میخواهد بداند چرا برخی عکسها «هوشمندانه» و برخی «پیش پا افتاده» خوانده میشوند، «چهار هنر عکاسی» به شما ابزارهای تحلیلی قدرتمندی هدیه میدهد. پس از خواندن این جستار، دیگر هرگز به یک عکس فقط به عنوان «خوب» یا «بد» نگاه نخواهید کرد؛ بلکه خواهید پرسید: «این عکس متعلق به کدام یک از چهار هنر عکاسی است و بر اساس چه معیار فلسفیای موفق یا ناموفق عمل کرده است؟» این کتاب، در یک کلام، دعوتی است به اندیشیدن دربارهٔ عکاسی نه با قلب و سلیقهٔ صرف، بلکه با عقل و تأمل.