کتاب دایرة المعارف سازهای ایران (جلد1): سازهای زهی مضرابی و آرشه ای نواحی ایران (انتشاراات ماهور)

کتاب دایرة المعارف سازهای ایران (جلد1) اثر محمدرضا درویشی

ایران سرزمین تنوع بی‌کران سازها است: از تار و سه‌تار و سنتور که در محافل شهری و دستگاهی می‌شنویم، تا قوشمه، سرنا، دوزله، نی‌جفتی، رباب، قیچک، کمانچه، دایره، دف، تنبک، نقاره، دمام، ارغون، کرنا، بلور، نی‌انبان، چغور، قوپوز، بربط، عود، تنبور، شورانگیز، دیوان، کاسوره، غیچک، زنگ‌های چوبی، جغجغهٔ پا، دایرهٔ زنگی، تاس، دُهُل، بوق، کرِنای، شمشال، نی‌لبکی، زرنا، جفتی، پایزه، طاس، کوس، دهل، دایره‌ دف، حلب، تبیره، دنبکی، گاوکوس، طبلک، ناقوس، زنگ، قاشقک، چوبک، کلبتک، سازک، چنگ ریشی، چنگ قفقازی، چنگ فرنگی، قانون، چکاوک، سارنگی، اسنوز، ماندولین، گیتار، ویولن، ویولا، ویولنسل، کنترباس، فلوت، ابوا، کلارینت، هورن، ترومپت، ترومبون، توبا، آکاردئون، ارگ، پیانو، هارمونیکا، هارپ، زیلوفون، متالوفون، و چندین ساز محلی و اقلیمی دیگر که شاید نام بسیاری از آن‌ها حتی برای پژوهشگران حرفه‌ای نیز ناآشنا باشد.

گردآوری و مستندسازی این دانش پراکنده در یک مجموعه، کاری بود که تنها از کسی چون محمدرضا درویشی (موسیقی‌شناس و پژوهشگر برجستهٔ ایرانی و مؤلف دانشنامهٔ سازهای جهان) برمی‌آمد. «دایرةالمعارف سازهای ایران» در جلد اول خود، به معرفی جامع سازهای زهی و زخمه‌ای و نیز بادی‌ها می‌پردازد. هر مدخل شامل تاریخچه، ریشه‌شناسی نام، مناطق رواج، جایگاه در ردیف و موسیقی محلی، توصیف ساختمان ساز، جنس مواد به کاررفته، ابعاد و اندازه‌ها، کوک، محدودهٔ صوتی، تکنیک‌های نوازندگی، اساتید بنام و مکاتب نوازندگی، و ارجاعات کتاب‌شناختی است.

آنچه این دانشنامه را از فرهنگ‌های سادهٔ سازها متمایز می‌کند، رویکرد تطبیقی درویشی است: برای هر ساز ایرانی، معادل یا خویشاوند آن در فرهنگ‌های همجوار (ترکیه، قفقاز، آسیای میانه، شبه‌قارهٔ هند) نیز معرفی می‌شود تا خواننده تصویری کامل از شبکهٔ تأثیر و تأثرات موسیقایی منطقه به دست آورد. کتاب با ۶۱۰ صفحه در قطع رحلی منتشر شده است. نوع کاغذ به صورت ترکیبی از تحریر (برای متن اصلی) و گلاسه (برای صفحات تصویری) انتخاب شده تا هم خوانایی متن حفظ شود و هم عکس‌های رنگی از سازها (اغلب از موزه‌ها و مجموعه‌های شخصی) با کیفیت عالی چاپ گردند.

جلد سخت (گالینگور) این اثر، نشان از مرجع بودن و ماندگاری آن دارد و در نوبت چاپ چهارم توسط موسسهٔ فرهنگی-هنری ماهور منتشر شده است. این تجدیدچاپ‌های مکرر، گواه نیاز شدید محافل دانشگاهی، هنرستانی و کتابخانه‌های تخصصی به چنین اثر مدونی است. نکتهٔ حائز اهمیت، ترجمهٔ هومان اسعدی است. درویشی دانشنامه را ابتدا به زبان انگلیسی (برای مخاطب بین‌المللی) نگاشته بود. اسعدی با تسلط بر اصطلاحات فنی سازشناسی و نیز زبان ادبی و محلی فارسی، ترجمه‌ای روان و در عین حال دقیق ارائه داده که خوانندهٔ ایرانی هرگز احساس نمی‌کند با متنی ترجمه‌ای سروکار دارد.

ایشان همچنین برای اسامی محلی سازها (مثلاً نام‌های کردی، بلوچی یا ترکمنی) از فونتیک علمی همراه با معادل فارسی استفاده کرده تا پژوهشگران خارجی نیز بتوانند به راحتی آن‌ها را تلفظ و جستجو کنند. ساختار جلد اول به دو بخش اصلی تقسیم می‌شود: بخش سازهای زهی (شامل خانوادهٔ تنبور، بربط، تار، سه‌تار، کمانچه، قیچک، رباب، چنگ، قانون و سازهای زهی کوبه‌ای مانند سنتور) و بخش سازهای بادی (شامل انواع نی‌ها، سرناها، کرناها، نی‌انبان‌ها و سازهای بادی فلزی). در انتهای هر بخش، نمایهٔ تصویری کامل (نزدیک به ۴۰۰ عکس و نقشه) و فهرست ضبط‌های صوتی پیشنهادی (از آرشیو رادیو و مجموعه‌های شخصی پژوهشگران) قرار دارد. یکی از نقاط قوت بی‌نظیر این کتاب، توجه به سازهای در حال انقراض است.

درویشی سال‌ها در مناطق دوردست ایران (از سیستان و بلوچستان تا آذربایجان غربی و کردستان) به میدان‌پژوهی پرداخته و سازهایی را ثبت کرده که دیگر نوازنده‌ای قادر به نواختن آن‌ها نیست. برای مثال، ساز «قوشمه» (نوعی نی‌جفتی شبیه به ابوا) که در برخی روستاهای خراسان تنها یک نوازندهٔ مسن باقی مانده بود، با جزئیات کامل در این کتاب معرفی و نواخته‌اش ضبط و به همراه کتاب (بر روی سامانهٔ ماهور) قرار داده شده است. «دایرةالمعارف سازهای ایران» نه فقط برای نوازندگان و آهنگسازان، که برای سازندگان ساز، اتنوموزیکولوژیست‌ها، موزه‌داران، کتابداران، فیلم‌سازان مستند و هر ایرانیِ علاقه‌مند به هویت فرهنگی خود، منبعی تمام‌نشدنی است.

ورق زدن این ۶۱۰ صفحه، سفر در زمان و مکان است: از کاخ‌های ساسانی تا خرابات صوفیان، از چادرهای عشایری تا ارکسترهای سمفونیک معاصر. امید که جلد دوم آن نیز (مختص به سازهای کوبه‌ای و خودصداها) هرچه زودتر منتشر شود و این دانشنامه را به سرانجامی ماندگار برساند.