کتاب آموزش نی (جلد اول، دوره ی ابتدایی) (انتشارات ماهور)

کتاب آموزش نی (جلد اول، دوره ی ابتدایی) اثر عبدالنقی افشارنیا

نی، این امانت از نیستان، شاید دشوارترین ساز بادی مرسوم در موسیقی ایرانی باشد. دشواری آن نه در نت‌خوانی که در تولید صدا و کنترل نفس است. سال‌ها بود که هنرجویان نی، ناگزیر از مراجعه به استادان قدیمی و یادگیری شفاهی و تقلیدی بودند و اثری مدون و مرحله‌بندی‌شده به زبان فارسی برای دورهٔ ابتدایی وجود نداشت.

کتاب پیشِ رو، «آموزش نی (جلد اول، دورهٔ ابتدایی)»، این خلأ را پر کرده است. مؤلف، استاد عبدالنقی افشارنیا (از برجسته‌ترین نوازندگان و مدرسان نی ایران و شاگرد مکتب حسن کسایی)، حاصل بیش از چهار دهه تجربهٔ تدریس را در این ۱۰۸ صفحه گرد آورده است. رمز ماندگاری این متد در آن است که افشارنیا به خوبی می‌داند آموزش نی با سایر سازها تفاوت بنیادین دارد. در تار یا سنتور، هنرجو از همان جلسهٔ اول می‌تواند صدایی (هرچند ناخوش) تولید کند. اما در نی، شش ماه اول ممکن است صرف درآوردن صدای تمیز و پایدار از سوراخ‌های مختلف شود.

از این رو، مؤلف جلد اول را کاملاً به مبانی تولید صدا، قرارگیری لب، زاویهٔ نی نسبت به دهان، تنفس دیافراگمی، و نت‌های پایه اختصاص داده است. حتی درس اول کتاب، هنرجو را موظف می‌کند که تنها با تولید صدای «اُ» و بازدم یکنواخت روی یک سوراخ (سیم) تمرین کند و تا چند هفته هیچ نت جدیدی اضافه نکند. این صبوری روش‌مند که از تجربهٔ عملی مؤلف نشأت گرفته، درسی بزرگ به عجولان می‌دهد: نی را نمی‌توان با شتابزده‌گی نواخت؛ نی نفس و حوصله می‌خواهد.

کتاب با ۱۰۸ صفحه در قطع رحلی و روی کاغذ تحریر منتشر شده است. جلد شومیز و طراحی ساده و کاربردی آن، برای استفادهٔ مکرر در کلاس و منزل مناسب است. نوبت چاپ دوم توسط موسسهٔ فرهنگی-هنری ماهور نشان از استقبال مدرسان و هنرجویان این ساز دشوار اما روحانی دارد. تمام توضیحات و علائم به زبان فارسی روان نگاشته شده و برای اصطلاحات تخصصی (مانند «دم», «بازدم», «ارتعاش لب», «سوراخ‌های پشتی») از معادل‌های دقیق و تصاویر شماتیک بهره گرفته شده است.

نقش نت‌نگار، محمود محقق، در این کتاب بسیار کلیدی است. نی چون ساز بادی است و نت‌های آن به شدت به شدت دم وابسته است، نت‌نویسی معمول (پنج خط حامل) به تنهایی کافی نیست. محقق با ابداع نشانه‌هایی ویژه برای مقدار فشار هوا، زمان دم و بازدم، و تریل‌های مخصوص نی، خوانایی و دقت کتاب را به طرز چشمگیری افزایش داده است. همچنین برای نخستین بار در یک متد آموزشی، نمودار طیف‌نگاری صوتی برای نت‌های مختلف نی ارائه شده تا هنرجو بداند تفاوت صدای «نت دو» با «نت ر» روی نی، نه در فرکانس بنیادی، که در نسبت هارمونیک‌هاست. ساختار کتاب به ۱۰ درس تقسیم می‌شود.

درس اول تا سوم: آشنایی با اجزای نی، نحوهٔ صحیح نشستن و گرفتن ساز، تولید صدا روی سوراخ پشتی (بم‌ترین صدای نی) و سوراخ اول.

درس چهارم تا ششم: اضافه شدن تدریجی سوراخ‌های دوم تا پنجم، تمرین فواصل ساده (دوم، سوم، چهارم) با استفاده از آهنگهای فولکلوریک (مثل «لالایی» و «متلی»).

درس هفتم تا دهم: نت‌های اکتاو (با افزایش فشار هوا)، شروع آشنایی با ریتم‌های ساده دوضربی و سه‌ضربی، و در نهایت اجرای قطعات کوتاه از رپرتوار رضا مهدوی، حسن کسایی و خود افشارنیا.

در انتهای کتاب، جدولی با عنوان «۵۰ تمرین تنفسی روزانه» (قابل اجرا حتی بدون نی) و یک فصل ضمیمه شامل نت سادهٔ ۲۰ تصنیف قدیمی (مانند «مرغ سحر» و «الهه ناز») برای تمرین بیشتر ارائه شده است. یکی از نقاط قوت کتاب، توجه به نوازندگی همزمان با پیانو یا ضبط صداست. در هر درس، ۳ تا ۵ تمرین به صورت دوصدایی نوشته شده که هنرجو نت اول را می‌نوازد و نت دوم توسط پیانو (یا فایل صوتی همراه با کیوآر کد) پخش می‌شود. این روش به شنوایی و درک کوک هنرجو کمک شایانی می‌کند.

استاد افشارنیا در مقدمه تأکید کرده است: «نی را باید در گوشه خلوت تمرین کرد، نه با عجله و استرس. اگر بعد از سه ماه فقط توانستید نت «سل» را تمیز بنوازید، آن سه ماه ارزشمندتر از سه سال تمرین بی‌روش است.» «آموزش نی (جلد اول)» جاده‌ای است که از سکوت و حبس نفس آغاز می‌شود و به روانی و جاری شدن صدا ختم می‌گردد.

برای نوازنده‌ای که این دوره را با موفقیت بگذراند، جلد دوم (دورهٔ متوسطه) افق‌های تازه‌ای از ردیف‌نوازی، تحریرهای ظریف و تکنیک‌های پیشرفته نفس‌گیری را نوید می‌دهد. باشد که صدای نی، این شکوه دیرینهٔ فرهنگ ایرانی، همچنان از خانه‌ها و کلاس‌های موسیقی ایران بلند باشد و هر نوازنده‌ای با هنر خود، تفسیری تازه از این حدیث بی‌زبانی روایت کند.