کتاب نگاهی بر پارچه بافی دوران اسلامی (نشر سمت)

کتاب نگاهی بر پارچه بافی دوران اسلامی زهره روح‌فر

پارچه در تمدن اسلامی تنها یک پوشاک یا کالای تجاری نبود؛ رسانه‌ای بصری برای انتقال مفاهیم مذهبی، سیاسی و اجتماعی بود. از جامه‌های خلافت عباسی با نقش «بسم الله» گرفته تا پرده‌های کعبه (پرده‌های محمل و جامه‌های سیاه منقوش به آیات قرآن)، از کله‌های غزنوی (جامه‌های افتخار که پادشاهان به شاعران و وزیران هدیه می‌دادند) تا شال‌های کشمیری و ترمه‌های صفوی – همه و همه گواه آن‌اند که پارچه‌بافی در دوران اسلامی به اوج ظرافت و پیچیدگی رسید.

کتاب پیشِ رو، «نگاهی بر پارچه‌بافی دوران اسلامی» تألیف زهره روح‌فر (پژوهشگر و مدرس دانشگاه در حوزهٔ هنرهای سنتی و نساجی)، یکی از فشرده‌ترین و در عین حال پرمحتواترین منابع برای آشنایی با این هنر دیرینه است. آنچه این کتاب را از دایرةالمعارف‌های حجیم یا کتاب‌های صرفاً تصویری متمایز می‌کند، رویکرد تاریخی فنی آن است.

روح‌فر در ۸۲ صفحه، موفق شده ضمن مرور تاریخ تحول پارچه‌بافی در جهان اسلام (از سدهٔ اول هجری تا دوران صفوی و قاجار)، به جنبه‌های فنی نیز بپردازد: مواد اولیه (پشم، ابریشم، کتان، پنبه)، نوع بافت‌ها (ساده، تافته، مخمل، زربفت، اطلس)، رنگرزی سنتی (مواد رنگزای طبیعی مانند روناس، نیل، زعفران و زرشک)، نقوش و نمادها (نقوش هندسی، گیاهی، حیوانی، کتیبه‌ای و تلفیقی). این تلفیق «تاریخ هنر» با «فن‌شناسی» باعث می‌شود کتاب هم برای دانشجویان تاریخ و هنر و هم برای طراحان نساجی و مرمتگران کاربرد داشته باشد.

کتاب با ۸۲ صفحه در قطع وزیری و روی کاغذ تحریر منتشر شده است. جلد شومیز و حجم بسیار کم آن، این اثر را به کتابی چکیده و فشرده تبدیل کرده است نه یک دایرةالمعارف که در کتابخانه بماند، بلکه متنی که در یک بعدازظهر خوانده شود و بعد بارها مراجعه گردد. نوبت چاپ ششم توسط سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت) آمار قابل توجهی برای یک کتاب تخصصی با این حجم کم است و نشان از اقبال پایدار دانشجویان و پژوهشگران به این اثر دارد. تمام مطالب به زبان فارسی روان و با اصطلاحات دقیق علمی (اما بدون افراط) نوشته شده است. ساختار کتاب به ۵ فصل تقسیم می‌شود:

فصل اول – کلیات (تعریف پارچه، جایگاه آن در تمدن اسلامی، منابع تاریخی مانند سفرنامه‌ها، کتاب‌الجواهر و آثارالباقیه).

فصل دوم – مواد و ابزار (الیاف، رنگرزی، دارهای بافندگی).

فصل سوم – گونه‌شناسی پارچه‌ها در دوران اسلامی (بر اساس کاربرد: پارچه‌های تشریفاتی، پارچه‌های مذهبی، پارچه‌های عادی؛ بر اساس منطقه: پارچه‌های مصری، شامی، عراقی، ایرانی، اندلسی).

فصل چهارم – نقوش و نمادشناسی (تحلیل ۲۰ نقش پرتکرار: شیر و خورشید، سیمرغ، درخت زندگی، اسلیمی، ختایی، کتیبه‌های کوفی بنّایی).

فصل پنجم – مراکز مهم پارچه‌بافی در جهان اسلام (بغداد، دمشق، قاهره، قسطنتنیه، اصفهان، کاشان، یزد، هرات، سمرقند، غرناطه).

در انتهای کتاب، واژه‌نامهٔ تخصصی (حدود ۱۵۰ واژه با تعریف مختصر)، نمایهٔ اعلام و اماکن، و یک گزیدهٔ مصور ۱۲ صفحه (شامل عکس‌های رنگی از پارچه‌های موزه‌های ایران، ترکیه، مصر و بریتانیا) قرار دارد. یکی از نقاط قوت این کتاب، ارجاع به منابع دست اول و نمونه‌های موزه‌ای است. روح‌فر با استفاده از کاتالوگ‌های موزه‌ی ویکتوریا و آلبرت لندن، موزهٔ متروپولیتن نیویورک، موزهٔ لوور پاریس، موزهٔ توپکاپی استانبول و موزهٔ ملی ایران، مشخصات دقیق (ابعاد، نوع بافت، دوره، محل کشف یا خرید) ده‌ها قطعه پارچهٔ نادر را ثبت کرده است. برای مثال، خواننده می‌آموزد که کهن‌ترین پارچهٔ اسلامی شناخته‌شده، قطعۀ ابریشمی متعلق به سدهٔ ۱ هجری با نقش «بسم الله» است که هم‌اکنون در موزهٔ لوور نگهداری می‌شود.

زهره روح‌فر در مقدمه‌ی کتاب تأکید کرده است: «متأسفانه در نظام آموزشی ایران، درس «تاریخ پارچه و نساجی» معمولاً به صورت ناقص یا حذف‌شده تدریس می‌شود و دانشجویان طراحی پارچه و تاریخ هنر، با گنجینه‌ای عظیم از دستاوردهای گذشتگان آشنا نیستند. این کتاب نه به قصد مرجع نهایی، بلکه به عنوان مدخلی برای ورود به این دنیای شگفت‌انگیز نوشته شده است.» به همین دلیل، در انتهای هر فصل، پرسش‌های چهارگزینه‌ای و تشریحی (مطابق با سرفصل‌های درسی کارشناسی) و پیشنهاد مطالعهٔ تکمیلی (کتاب‌ها و مقالات فارسی و انگلیسی) قرار دارد که کتاب را به یک منبع درسی دانشگاهی ایده‌آل تبدیل کرده است.

«نگاهی بر پارچه‌بافی دوران اسلامی» به شما نشان می‌دهد که یک «تکه پارچه» چگونه می‌تواند سندی تاریخی، اثری هنری و نمادی هویتی باشد. از ابریشم‌های نرم و رنگارنگ بغداد گرفته تا مخمل‌های پرنقش و نگار صفوی، هر رشته‌ای در این بافت‌ها، روایتی از باورها، تجارت و زیبایی‌شناسی مسلمانان در طول چهارده قرن است.