کتاب تداوم نقوش ساسانی در نگارگری مکتب شیراز (نشر چاو)

کتاب تداوم نقوش ساسانی در نگارگری مکتب شیراز اثر سمیه چراغعلی گل

این کتاب، دعوتی است به سفری پرمعنا در دل تاریخ هنر ایران؛ سفری که در آن، هنرمند و پژوهشگر، دست در دستِ یکدیگر، ردپای نقوش و نمادهای دیرپای دوران ساسانی را در شکوهمندترین دوران نگارگری ایرانی، یعنی مکتب شیراز، جستجو می‌کنند.

اثری که پیشِ روی دارید، نه صرفاً یک متن تاریخی یا تحلیلی خشک، بلکه گشودن روزنه‌ای به سوی درک پیوستگی فرهنگی و هنری این سرزمین است؛ پیوستگی‌ای که در آن، نقش‌های شیران بال‌دار، گاوهای بال‌دار اساطیری، درختان زندگی، جام‌های زرین و پارچه‌های ابریشمیِ ساسانی، پس از سده‌ها، در لابه‌لای برگ‌های زرین و لاجوردیِ نسخ خطی ارزشمند دوران آل‌اینجو و آل‌مظفر، حیاتی دوباره یافته‌اند. این تداوم و باززاییِ هنری، گواهی است بر این حقیقت که فرهنگ ایرانی، همچون رودی خروشان، هرگز از حرکت و پویایی باز نمی‌ ایستد و همواره با عبور از فراز و نشیب‌های تاریخی، جلوه‌های تازه‌ای از شکوه دیرین خویش را به منصهٔ ظهور می‌ رساند.

نویسندهٔ پژوهشگر و هنرشناس این اثر، سرکار خانم سمیه چراغعلی گل، با بهره‌گیری از روشی علمی، موشکافانه و هم‌زمان شیفته‌وار، به یکی از مهم‌ترین و در عین حال مغفول‌مانده‌ترین مباحث تاریخ هنر ایران پرداخته است. او در این مسیر، با تکیه بر شواهد تصویری، متون تاریخی و تحلیل‌ های زیبایی‌ شناختی، پلی مستحکم میان دو دورهٔ مهم و تأثیرگذار هنر ایران می‌سازد: یکی دوران اوج هنر و تمدن ساسانی (۲۲۴ تا ۶۵۱ میلادی) و دیگری دوران درخشان نگارگری مکتب شیراز در سده‌های هشتم و نهم هجری. آنچه این اثر را از بسیاری پژوهش‌های مشابه در حوزهٔ تاریخ هنر ایران متمایز می‌کند، رویکرد میان‌رشته‌ای و تطبیقیِ آن است.

مؤلف با نگاهی جامع، نه تنها به بررسی فرم، ترکیب‌بندی و نقش‌ مایه‌های مشترک میان هنر ساسانی و نگارگری شیراز پرداخته، بلکه به واکاوی ریشه‌های مفهومی، نمادین و حتی فنی این تداوم نیز همت گمارده است. او به خوبی نشان می‌دهد که نقوش ساسانی، چگونه در بستری از تحولات اجتماعی، مذهبی و هنری، راه خود را به صفحات نفیس شاهنامه‌ها، خمسه‌ها و دیگر نسخ خطی مصور یافته‌اند و چگونه هنرمندان نگارگر، با درکی عمیق از میراث نیاکان، این نقوش را نه به‌صورت تقلیدی صرف، بلکه با خلاقیت و نوآوری، در ترکیب‌بندی‌های جدید و هماهنگ با فضای بصری و روایی مکتب شیراز بازآفرینی کرده‌اند.

از بررسی نقوش گیاهی و جانوریِ تزیینی بر روی پارچه‌ها و ظروف ساسانی گرفته تا تحلیل ترکیب‌بندی‌های سلطنتی و صحنه‌های بزم و رزم که در نگارگری شیراز بازتاب یافته‌اند، این کتاب، مخاطب را با زوایای پنهان و شگفت‌انگیزی از تاریخ هنر ایران آشنا می‌ سازد. همچنین، پرداختن به جنبه‌های فنی و مادی همچون نحوهٔ استفاده از رنگ‌ها، جنس کاغذ و تکنیک‌های اجرایی، این پژوهش را به منبعی جامع، مستند و ارزشمند برای هنرمندان و پژوهشگران این عرصه تبدیل کرده است.

علاوه بر این، گفتنی است که این کتاب، محصول انتشارات چاو و با کاغذ بالکی با کیفیت و در قطع وزیری به چاپ رسیده است و تمامی تلاش خود را به کار گرفته تا تصاویر و نقوش با بالاترین کیفیت ممکن در اختیار خواننده قرار گیرد. در پایان، امید که این اثر ارزشمند، چراغی فراراهِ علاقه‌مندان به هنر و تاریخ ایرانی باشد و هر خواننده‌ای، به اندازهٔ همت و کنجکاوی خویش، از این ژرف‌کاویِ تاریخی و هنری بهره‌ای شایان برگرفته، درک خود را از هویت و تداوم هنر این سرزمین کهن عمیق‌ تر سازد و گامی هرچند کوچک در راه پاسداشت و گسترش این میراث گرانبها بردارد.