کتاب مردانگی در قاب: نشانه شناسی اجتماعی عکاسی مطبوعاتی ایران در دهه های 50 و 60 خورشیدی (نشر چاو)

کتاب مردانگی در قاب اثر محسن حسن پور اسلانی

عکس، فقط یک تصویر نیست. عکس، سندی است از یک زمان، یک فضا و بیش از همه، از یک نگاه. در میان انبوه تصاویری که مطبوعات ایران در دهه‌های پرتلاطم ۵۰ و ۶۰ خورشیدی منتشر کردند، پیکره‌هایی از مردان در قاب‌ها نقش بسته‌اند؛ مردانی با حالات، ژست‌ها و روایت‌هایی که هرکدام، گفتمانی از قدرت، عاملیت و هویت را به نمایش می‌گذارند.

کتابی که پیش‌رو دارید، با عنوانِ «مردانگی در قاب»، کوششی است تأمل‌برانگیز برای کشف و واکاوی همین لایه‌های پنهان در عکاسی مطبوعاتیِ آن دوران؛ لایه‌هایی که از طریقِ نشانه‌شناسی اجتماعی، به بازخوانی مفهومِ «مردانگی» در بسترِ تاریخ و فرهنگ ایران می‌پردازند. محسن حسن‌پور اسلانی، با نگاهی میان‌رشته‌ای و بهره‌گیری از روش‌های دقیقِ نشانه‌شناختی، در این اثر به سراغِ انبوهی از تصاویرِ مطبوعاتی رفته و آن‌ها را نه به‌عنوانِ بازتابی صرف از واقعیت، که به‌مثابهٔ ساختارهایی از معنا تحلیل کرده است.

او با کاوش در نشانه‌های بصری، از ژست‌های بدنی و نوعِ پوشش تا ترکیب‌بندیِ قاب و زاویهٔ دوربین، نشان می‌دهد که چگونه ایدئولوژی‌های مسلطِ هر دوره، از طریقِ این تصاویر، به طبیعی‌سازیِ الگوهای خاصی از مردانگی پرداخته‌اند و چگونه در عینِ حال، تنشها و تضادهای درونیِ این گفتمان‌ها نیز در دلِ تصاویر قابلِ ردیابی است. آنچه این کتاب را از سایر پژوهش‌های تاریخی در حوزهٔ عکاسی متمایز می‌کند، تأکید آن بر نشانه‌شناسیِ اجتماعی و خوانشِ منتقدانه از تصاویر است.

نویسنده، با باریک‌بینیی یک پژوهشگرِ اجتماعی و حساسیتِ یک هنرشناس، از عکاسیِ مطبوعاتی فراتر از یک سندِ خبری می‌نگرد و آن را متنی فرهنگی قلمداد می‌کند که می‌تواند از روابطِ قدرت، سلطه و مقاومت در جامعهٔ ایرانِ آن سال‌ها پرده بردارد. در این فرایند، مفاهیمی چون خانواده، سیاست، کار و جنگ، همگی در نسبت با مردانگی بازتعریف می‌شوند و مخاطب را به تأملی دوباره در نسبت میان تصویر و حقیقت دعوت می‌کنند.

دهه‌های ۵۰ و ۶۰ خورشیدی، از حساسترین و سرنوشت‌سازترین برهه‌های تاریخ معاصر ایران هستند؛ دوره‌ای که در آن، مفهومِ هویت و جنسیت دستخوشِ تغییراتِ بنیادینی شد و عکاسیِ مطبوعاتی، به‌عنوان یکی از تأثیرگذارترین رسانه‌های آن دوران، نقشی کلیدی در شکل‌دهی به ادراک عمومی ایفا کرد. این کتاب، با گشودنِ دریچ‌های نو به روی این تصاویر، نشان می‌دهد که چگونه هر قاب، نه فقط یک لحظه، که روایتی از تحول و گذار در فرهنگِ ایرانی است. «مردانگی در قاب» برای پژوهشگرانِ علوم اجتماعی، تاریخ‌پژوهان، نشانه‌شناسان، دانشجویانِ هنر و رسانه، و همهٔ کسانی که به درکِ پیچیدگی‌هایِ فرهنگی و اجتماعیِ ایران معاصر علاقه‌مندند، اثری روشنگر و اندیشه‌برانگیز خواهد بود.

مطالعهٔ این کتاب، سفری است به دلِ تصاویری که شاید دیده‌ایم اما هرگز از منظرِ نشانه‌شناختی به آن‌ها ننگریسته‌ایم؛ سفری که در پایانِ آن، مفهومِ «مردانگی» برایمان چهره‌ای تازه و چندلایه پیدا می‌کند.