کتاب حکمت و معماری (نشر فرهنگستان هنر)

کتاب حکمت و معماری اثر عبدالحسین خسروپناه دزفولی

معماری، در ژرف‌ترین معنای خود، نه فقط علم و هنرِ ساختن، بلکه تجلی‌گاه اندیشه، باور و جهان‌بینی انسان‌ها در قالب فضا و بناست. هر اثر معماری، چه مسجدی باشکوه و چه خانه‌ای ساده، روایتی است از معنا، ارزش و هدفی که معمار و جامعه‌ی او برای زیستن در نظر داشته‌اند. معماری ایرانی–اسلامی، از دیرباز با حکمت، عرفان و اخلاق پیوندی ناگسستنی داشته است و در بناهای خود، اصولی چون نور، هندسه، تعادل و سلسله‌مراتب را به‌کار گرفته تا فضایی فراهم آورد که پاسخگوی نیازهای مادی و معنوی انسان باشد.

کتاب «حکمت و معماری» تألیف عبدالحسین خسروپناه دزفولی، با نگاهی میان‌رشته‌ای و عمیق، به بررسی نسبتِ میان حکمت (به‌ویژه حکمت متعالیه و عرفان اسلامی) و معماری ایرانی–اسلامی پرداخته است. این اثر که در قطع رقعی و با ۱۸۸ صفحه منتشر شده، حاصل تحقیق و تدوینِ نسیم اشرافی بر اساس اندیشه‌های استاد خسروپناه است. کتاب، با بهره‌گیری از منابع معتبر فلسفی، عرفانی و معماری، به تبیین مفاهیم بنیادینی چون نسبت معنا و صورت در معماری، نقش نماد و تمثیل در خلق فضاها، و تأثیر جهان‌بینی توحیدی بر هندسه و تناسبات بناها پرداخته است.

مؤلف با تکیه بر آرای فیلسوفانی چون ابن‌عربی و ملاصدرا، نشان داده است که مفاهیمی چون نور، وجود و عشق، چگونه در معماری ایرانی–اسلامی، به‌ویژه در مساجد و مدارس، تجلی یافته‌اند و فضایی آفریده‌اند که هم‌زمان، مکانی برای عبادت، تعلیم و تعالی روحی بوده است. از نقاط قوت این کتاب، رویکرد میان‌رشته‌ای و پیوندِ نظریه‌های فلسفی با نمونه‌های عینی معماری است. بررسی نمونه‌هایی چون مسجد شیخ لطف‌الله و باغ‌های ایرانی، مفاهیم انتزاعی حکمت را در قالب فضاهای ملموس، قابل‌درک ساخته است.

انتشار این کتاب توسط مؤسسه‌ی فرهنگستان هنر، گواهی بر اعتبار علمی آن است و آن را به منبعی ارزشمند برای دانشجویان، پژوهشگران و علاقه‌مندان به معماری و حکمت تبدیل کرده است. این کتاب، پلی است میان دو قلمرویِ به‌ظاهر جدا و دریچه‌ای به سوی نگاهی تازه و عمیق‌تر به معماری ایرانی–اسلامی.