کتاب آن چه هنر است (نشر گیلگمش)

کتاب آن چه هنر است اثر آرتور کُلمَن دانتو

پرسش از چیستیِ هنر، شاید کهن‌ترین و در عین حال تازه‌ترین پرسشی باشد که بشر در مواجهه با آفریده‌هایِ خود با آن روبه‌رو شده است. در روزگاری که جعبه‌هایِ بریلویِ مرلین استرلینگ در موزه به نمایش درمی‌آیند، موزهای از بطری‌هایِ ادرارِ دوشان به عنوانِ شاهکار شناخته می‌شوند و آثارِ تولیدشده توسطِ هوشِ مصنوعی در حراجی‌هایِ معتبر، قیمت‌هایِ نجومی پیدا می‌کنند، پاسخ به این پرسشِ بنیادین، نه یک تمرینِ آکادمیکِ حاشیه‌ای، که ضرورتی برایِ درکِ جهانِ معاصر و نسبتِ ما با خلاقیت، زیبایی و معناست.

کتاب «آن چه هنر است» نوشتهٔ آرتور کلمن دانتو، فیلسوفِ برجستهٔ آمریکایی و یکی از تأثیرگذارترین نظریه‌پردازانِ هنر در قرنِ بیستم، دقیقاً در همین نقطهٔ بحرانیِ تاریخی و مفهومی پا به عرصه می‌گذارد و با رویکردی تحلیلی، تاریخی و در عین حالِ عمیقاً فلسفی، می‌کوشد تا پاسخی روشن، استدلالی و قانع‌کننده برایِ این پرسشِ بزرگ بیابد؛ پاسخی که نه تنها خودِ هنر، که چیستیِ بازنمایی، حکایت، زیبایی و حتی حقیقت را نیز به چالش می‌کشد.

فریده فرنودفر، مترجمِ توانمندِ این اثر، با برگردانی دقیق، روان و امانت‌دار، توانسته است پیچیده‌ترین مفاهیمِ فلسفیِ این کتاب را به زبانی درآورد که هم برایِ دانشجویانِ فلسفه، هنر و زیبایی‌شناسی قابلِ فهم باشد و هم برایِ هر خوانندهٔ کنجکاوی که دل در گروِ درکِ عمیق‌تر از جهانِ هنر دارد. از کلیدواژه‌هایِ محوریِ این کتاب می‌توان به «بازنمایی»، «حکایت»، «تجسم»، «زیبایی»، «زشتی»، «سوژه»، «ابژه»، «نهادِ هنر»، «جهانِ هنر»، «تعریف»، «ماهیت»، «مرز»، «پایانِ هنر»، «داستانِ هنر»، «پرسپکتیو»، «نگاه»، «معنا»، «تأویل»، «کنشِ هنری»، «آگاهیِ تاریخی»، «چرخشِ مفهومی»، «دستاوردِ زیباشناختی»، «ادراکِ حسی»، «فاهمه»، «قضاوتِ ذوقی» و «نظریهٔ نهادیِ هنر» اشاره کرد که هر کدام، همچون پله‌ای بر نردبانِ استدلالِ دانتو، نقشِ بنیادین ایفا می‌کنند و نه در مقامِ اصطلاحاتیِ خشک، بلکه به‌مثابهٔ ابزارهایی برایِ تفکر دربارهٔ تجربهٔ زیسته‌مان با آثارِ هنری، در سراسرِ متن جاری و ساری هستند.

دانتو در این کتابِ موجز و در عین حالِ عمیق، با تکیه بر نمونه‌هایِ عینی از تاریخِ هنر - از نقاشی‌هایِ غارنشینی تا آثارِ پاپ‌آرتِ وارهول - پرسش‌هایی را پیش می‌کشد که هر هنردوست و هر اندیشمندی باید با آن‌ها روبه‌رو شود: اگر دو شیء از نظرِ بصری کاملاً یکسان باشند اما یکی اثرِ هنری باشد و دیگری نباشد، تمایزِ آن‌ها در چیست؟ آیا «زیبایی» برایِ هنر ضروری است یا هنر می‌تواند زشت، تهی یا حتی انزجارآور باشد؟ مرزِ میانِ «هنر» و «غیرِ هنر» را چه کسی یا چه چیزی تعیین می‌کند؟ و مهم‌تر از همه، آیا پس از قرن‌ها فلسفه‌ورزی دربارهٔ هنر، اکنون به نقطه‌ای رسیده‌ایم که می‌توانیم ادعا کنیم می‌دانیم «هنر چیست» یا پرسش از ماهیتِ هنر، خود به مثابهٔ یکی از آثارِ هنریِ مدرن، همیشه ناتمام باقی خواهد ماند؟