کتاب هنر تعاملی از منظر فلسفی (رابطه بدنمندی و تعامل) (چاپ و نشر نظر)

کتاب هنر تعاملی از منظر فلسفی اثر صفا سبطی

کتاب پیش‌رو، سفری است به اعماق یکی از چالش‌برانگیزترین پرسش‌های هنر معاصر: «تعامل» در اثر هنری، چه نسبتی با «بدن»ِ مخاطب دارد؟ صفا سبطی در این اثر، با نگاهی فلسفی و میان‌رشته‌ای، پرده از لایه‌هایی برمی‌دارد که اغلب در پس‌زمینهٔ تجربه‌ی زیبایی‌شناختی پنهان می‌مانند.

او به‌جای آنکه هنر تعاملی را صرفاً پدیده‌ای تکنولوژیک یا شکلی از سرگرمی‌های بصری بداند، آن را بستری برای بازتعریف رابطهٔ سوژه و ابژه، و حتی بازاندیشی در مفهوم هستی و ادراک انسان معاصر می‌یابد. عنوان کتاب، یعنی «هنر تعاملی از منظر فلسفی»، نشان می‌دهد که رویکرد نویسنده فراتر از توصیف نمونه‌هاست؛ او به سراغ پدیدارشناسی، هرمنوتیک و حتی فلسفهٔ ذهن می‌رود تا نشان دهد هر کنش تعاملی در مواجهه با یک اثر، صرفاً یک «واکنش» مکانیکی نیست، بلکه زایشی تازه در زمان و فضای زیستهٔ مخاطب رقم می‌زند.

کلیدواژه‌ی محوری این کتاب، یعنی بدنمندی، نقطهٔ عزیمت اصلی اوست. سبطی با تکیه بر آرای فیلسوفانی چون موریس مرلوپونتی و همچنین خوانش‌های نوین از هایدگر، نشان می‌دهد که بدن، صرفاً یک وسیله برای ادراک نیست؛ بلکه خود، بسترِ اصلیِ معناسازی در تجربه‌ی هنری به‌شمار می‌رود. آنچه این کتاب را از سایر آثار مشابه متمایز می‌کند، تأکید بر عاملیت مخاطب در فرایند خلق معناست. در این دیدگاه، تعامل یک جادهٔ یک‌طرفه از هنرمند به بیننده نیست، بلکه یک فرایند دوسویه و زنده است که در آن، هویت مخاطب، پیش‌دانسته‌ها و حتی وضعیت جسمانی او، در شکل‌گیری نهایی تجربه‌ی هنری نقش می‌گشاید.

نویسنده با باریک‌بینی فیلسوفانه‌ای، مفاهیمی چون حضور، فاصله و هم‌ زمانی را در هنرهای جدید واکاوی می‌کند و از مخاطب می‌خواهد که از موضع ناظری منفعل خارج شده و به‌عنوان «شریکی» در فرایند آفرینش هنری قدم بردارد. هم‌چنین، مباحث این کتاب به‌خوبی نشان می‌دهد که هنر تعاملی، آیینهٔ تمام‌نمای دغدغه‌های هستی‌شناختی عصر دیجیتال است؛ عصری که مرز میان واقعیت و مجاز، خویشتن و دیگری، و حتی امر مادی و امر ذهنی، روز به‌ روز سیال‌تر می‌شود. این اثر، با زبانی فلسفی اما روان، خواننده را به چالش می‌ کشد که نه‌تنها به «آنچه می‌بیند»، بلکه به «چگونگی دیدنِ خود در بستر تعامل» بیندیشد.

بدون‌تردید، این کتاب برای دانشجویان فلسفهٔ هنر، پژوهشگران زیبایی‌شناسی، هنرمندان رسانه‌های نوین و همهٔ کسانی که دغدغهٔ فهم نسبت پدیدارشناسانهٔ بدن و جهان پیرامون را دارند، منبعی ارزشمند و تأمل‌برانگیز خواهد بود. مطالعهٔ این اثر، نوعی تمرین برای «خویشتن‌ آگاهی» در مواجهه با هنر است؛ تمرینی که شاید سر انجامش، بازتعریف معنای «بودن در برابر اثر» باشد.