کتاب نشانه شناسی لباس تئاتر (نشر سروش)

کتاب نشانه شناسی لباس تئاتر اثر مرضیه صفری نژاد

تئاتر، بی‌گمان، پیچیده‌ترین و چندلایه‌ترین هنرهای نمایشی است؛ هنری که در آن، واژه، حرکت، نور، صدا و فضا هم‌زمان به خدمت روایت درمی‌آیند. اما در میان این انبوه از عناصر صحنه‌ای، شاید هیچ‌یک به اندازهٔ لباس، بار معناییِ عمیق و تأثیرگذاری بر مخاطب نداشته باشد.

لباس در تئاتر، فراتر از یک پوشش ساده برای بازیگر است؛ او متنی است زنده، پویا و سرشار از دلالت‌های معنایی که در هر صحنه، با هر حرکت و حتی هر چین و شکن، روایتی موازی با دیالوگ‌ها را رقم می‌زند. درک این زبانِ خاموش، اما پرمعنا، نیازمند دانشی میان‌رشته‌ای است که مرزهای هنر، جامعه‌شناسی، روان‌شناسی و زبان‌شناسی را درمی‌نوردد؛ دانشی که امروزه با عنوان نشانه‌شناسی از آن یاد می‌شود.

کتاب پیش رو، «نشانه‌شناسی لباس تئاتر»، تألیف پژوهندهٔ توانمند، مرضیه صفری‌نژاد، گامی بنیادین در جهت تدوین مرجعی علمی و کاربردی برای تحلیل رمزگان بصری پوشش در آثار نمایشی است. این اثر، با نگاهی نظام‌مند و مبتنی بر نظریه‌های نوین نشانه‌شناسی، به دنبال پاسخ‌گویی به پرسش‌های بنیادینی است که همواره برای کارگردانان، طراحان صحنه و لباس، منتقدان و دانشجویان تئاتر مطرح بوده است: لباس چگونه به عنوان یک نشانه‌شناسه در بستر نمایش عمل می‌کند؟ چه رابطه‌ای میان رنگ، فرم، جنس و بافت پارچه با هویت شخصیت و جایگاه اجتماعی او در متن نمایشنامه وجود دارد؟ و چگونه می‌توان از این کدهای پوششی برای غنی‌تر کردن خوانش متن و تعمیق درک مخاطب بهره برد؟

نویسندهٔ محترم، با بهره‌گیری از آرای اندیشمندانی چون بارت، اکو و پیرس و همچنین تحلیل نمونه‌های عینی از نمایش‌های شاخص ایرانی و جهانی، کوشیده است تا مخاطب را با زوایای پنهان گفتمان نمایشی از طریق پوشش آشنا سازد. او معتقد است که لباس، نه صرفاً تزیینی در حاشیهٔ اجرا، که جزئی جدایی‌نشدنی از متن‌پوشی درام است؛ به گونه‌ای که تغییر یک رنگ یا جنس پارچه می‌تواند معنای کلی یک اثر را دگرگون کند. از کارکردهای روان‌شناختی رنگ‌ها در شکل‌گیری حال‌وهوای اثر گرفته تا نقش فرم لباس در تعیین روابط قدرت میان شخصیت‌ها، همگی در این کتاب با زبانی شیوا و مستند تشریح شده‌اند.

از وجوه ممتاز این اثر، توجه ویژه‌ی آن به بافت‌ شناسی لباس در تئاتر ایران و پیوند آن با مؤلفه‌های فرهنگی و اجتماعی جامعهٔ ایرانی است. صفری‌نژاد، با حساسیتی تحسین‌برانگیز، نشان می‌دهد که چگونه یک چادر، یک کلاه نمدی یا یک روسری ابریشمی، در بستری نمایشی، از مرز یک شیء عبور کرده و به روایتگری قدرتمند بدل می‌شود که می‌تواند تمام فضای ذهنی مخاطب را تسخیر کند.

بدون‌ تردید، این کتاب مرجعی ارزشمند برای تمامی علاقه‌مندان به هنرهای نمایشی است. مطالعهٔ آن، چه برای دانشجویی که تازه با مبانی تئاتر آشنا شده و چه برای هنرمندی که سال‌ها تجربهٔ طراحی صحنه دارد، چشم‌اندازی نو در معناشناسی پوشش صحنه‌ای خواهد گشود. باشد که این نوشتار، خواننده را به سفری شگرف در دنیای نشانه‌های خاموش اما پرشور لباس‌های نمایشی فرا خواند.