کتاب پوشاک در ایران باستان (نشر امیر کبیر )

کتاب پوشاک در ایران باستان اثر فریدون پور بهمن

پوشاک، فراتر از یک نیاز زیستی و پوششی ساده برای محافظت در برابر سرما و گرما، همواره یکی از مهم‌ترین جلوه‌های هویت، فرهنگ، جایگاه اجتماعی و حتی باورهای معنوی یک جامعه بوده است. در سرزمین کهن ایران، با آن پیشینه‌ی هفت‌هزارساله‌ی تمدن، پوشاک نه تنها نقشی کارکردی، بلکه معنایی نمادین و هنری داشته و آیینه‌ی تمام‌نمای ذوق، سلیقه و جهان‌بینی ایرانیان در ادوار مختلف تاریخی بوده است.

از جامه‌های باشکوه و زرینِ هخامنشیان تا پوشاکِ ساده و در عین حال ظریفِ ساسانیان، هر دوران، سبک و سیاق خاص خود را در پوشش به یادگار گذاشته است که بازتاب‌دهنده‌ی شرایط اقلیمی، اقتصادی، سیاسی و هنری آن عصر است. کتاب «پوشاک در ایران باستان» تألیف فریدون پوربهمن، با ترجمه‌ی روان و دقیق هاجر ضیاءسیکارودی، به‌عنوان یکی از جامع‌ترین و معتبرترین منابع در زمینه‌ی تاریخِ پوشاک و منسوجاتِ ایران باستان، خواننده را به سفری شگفت‌انگیز در لابه‌لای پارچه‌ها، طرح‌ها، رنگ‌ها و سبک‌هایِ پوششِ اقوام و شاهنشاهانِ ایران باستان می‌برد و پرده از رازهایِ نهفته در این میراثِ مادیِ گرانبها برمی‌دارد.

مؤلف در این کتاب، با تکیه بر منابعِ تاریخیِ معتبر، از جمله کتیبه‌هایِ هخامنشی، سنگ‌نگاره‌هایِ تخت جمشید و نقش‌برجسته‌هایِ ساسانی، و نیز با بهره‌گیری از یافته‌هایِ باستان‌شناسی و سفرنامه‌هایِ مورخانِ یونانی، چینی و رومی، به بازسازیِ دقیق و علمیِ پوشاکِ ایرانیان در دورانِ باستان پرداخته است. او به‌خوبی نشان می‌دهد که پوشاکِ ایرانی، چگونه تحت تأثیرِ اقلیمِ متنوعِ کشور، باورهایِ مذهبی (همچون آیینِ زرتشت)، و نیز تعاملاتِ فرهنگی با تمدن‌هایِ همجوار (مانند آشور، یونان، مصر و چین) تکامل یافته است.

از جامه‌هایِ چین‌دار و رنگارنگِ مادها و رداهایِ بلند و گران‌بهایِ هخامنشیان تا پیراهن‌هایِ ابریشمی و شلوارهایِ تنگِ ساسانیان، تمامیِ این سبک‌ها و پوشش‌ها با جزئیاتِ کامل، از جمله نوعِ پارچه، رنگ، دوخت، تزئینات و نحوه‌یِ کاربردِ آنها در مراسمِ مختلفِ درباری، مذهبی و جنگی، در این کتاب به تصویر کشیده شده‌اند. یکی از ویژگی‌هایِ برجسته‌ی این اثر، رویکردِ تطبیقی و میان‌رشته‌ایِ آن است. پوربهمن، صرفاً به توصیفِ ظاهریِ پوشاک اکتفا نمی‌کند، بلکه با نگاهی جامعه‌شناسانه و انسان‌شناسانه، به بررسیِ کارکردهایِ اجتماعی، سیاسی و روانیِ پوشاک در ایران باستان نیز می‌پردازد.

او نشان می‌دهد که چگونه پوشاک، به‌عنوان یک نظام نشانه‌ای و رسانه‌ی بصری، برای تشخیصِ طبقاتِ اجتماعی، تفکیکِ جنسیتی، نمایشِ قدرتِ سیاسی و حتی انتقالِ پیام‌هایِ مذهبی و اسطوره‌ای به کار می‌رفته است. همچنین، مباحثِ ارزشمندی درباره‌ی تکنیک‌هایِ بافت و رنگرزی، نقوشِ تزئینی و نمادین بر روی پارچه‌ها، و نیز تأثیرِ پوشاکِ ایرانی بر پوشاکِ مللِ دیگر (همانند رومیان و اعراب) در این کتاب مورد بررسی قرار گرفته است که آن را به منبعی غنی برای پژوهشگرانِ تاریخ، هنر، نساجی و انسان‌شناسی تبدیل می‌کند.

ترجمه‌ی هاجر ضیاءسیکارودی از این کتاب، با تسلط بر زبانِ فارسی و آشنایی با مفاهیمِ تخصصیِ تاریخ و هنر، به‌خوبی توانسته است لحنِ علمی و در عین حال شیوای مؤلف را به خواننده‌ی امروزی منتقل کند. زبانی روان، پرهیز از پیچیدگی‌هایِ غیرضرور، و ارائه‌ی توضیحاتِ تکمیلی در پاورقی‌ها، از جمله ویژگی‌هایِ مثبتِ این ترجمه است که مطالعه‌ی کتاب را برای طیفِ گسترده‌ای از مخاطبان، از دانشجویان و پژوهشگران تا علاقمندانِ به تاریخ و فرهنگِ ایران، آسان و لذت‌بخش ساخته است.

چاپِ پنجم این کتاب توسط انتشارات «امیر کبیر» نشان از استقبالِ پرشورِ مخاطبان و جایگاهِ ارزنده‌ی آن به‌عنوان یک منبعِ معتبر و خواندنی در حوزه‌ی تاریخِ پوشاک ایران دارد. «پوشاک در ایران باستان» در نهایت، بیش از یک کتابِ تاریخی، یک سفرِ تماشایی به اعماقِ یکی از زیباترین و پرمعناترین ابعادِ تمدنِ ایرانی، یعنی هنرِ جامه‌پوشی، است.

این اثر به ما یادآوری می‌کند که هویتِ فرهنگیِ یک ملت، در جزئی‌ترین و روزمره‌ترین پدیده‌هایِ زندگی‌شان، مانند لباس، متجلی است و بازشناسیِ این میراثِ مادی، نقشی حیاتی در بازتعریفِ هویتِ ملی و افتخار به ریشه‌هایِ تاریخیِ ما ایفا می‌کند. این کتاب، برای هر کسی که به تاریخ، هنر و فرهنگِ ایرانِ باستان علاقه دارد، چون گنجینه‌ای است که با هر بار ورق‌زدن، گوشه‌ای تازه از زیبایی و شکوهِ تمدنِ کهنِ ایران را آشکار می‌سازد.