کتاب تذهیب در ایران: تاریخچه، نقوش و اصطلاحات (نشر سمت)

کتاب تذهیب در ایران اثر مریم کشمیری

تذهیب، یکی از اصیل‌ترین، ظریف‌ترین و چشم نوازترین هنرهای سنتی ایران است که ریشه‌ای دیرینه در فرهنگ و تمدن این سرزمین دارد. این هنر، که با کاربرد طلا و سایر فلزات گران‌بها در آراستن کتب خطی، کتیبه‌ها، جلدها و آثار هنری، جلوه‌ای از شکوه و جمال را به نمایش می‌گذارد، نه تنها یک مهارت فنی، بلکه زبانی بصری و نمادین است برای بیان مفاهیم عمیق دینی، عرفانی و زیبایی‌شناختی. از تذهیب‌های درخشان در قرآن‌های خطی و شاهنامه‌های مصور تا نقوش زرین در کاخ‌ها و مساجد، هر یک از این آثار، گنجینه‌ای از هنر، ظرافت و ذوق ایرانی را به یادگار نهاده‌اند.

کتاب «تذهیب در ایران: تاریخچه، نقوش و اصطلاحات» تألیف مریم کشمیری، مرجعی جامع، پژوهشی و آموزشی است که با نگاهی دقیق و موشکافانه، به بررسی همه‌جانبه‌ی تاریخچه، نقوش، تکنیک‌ها و اصطلاحات این هنر نفیس می‌پردازد و دریچه‌ای نو به سوی شناخت و درک عمیق‌تر از تذهیب ایرانی می‌گشاید. آنچه این اثر ۳۴۸ صفحه‌ای با قطع وزیری را به منبعی کمنظیر و ارزشمند در ادبیات هنرهای سنتی ایران تبدیل کرده، رویکردی ساختارمند، مستند و چندلایه به تمامی ابعاد تذهیب است. مؤلف با تکیه بر منابع تاریخی، نسخه‌های خطی معتبر و آثار شاخص تذهیب، خواننده را با تاریخچه‌ی تذهیب از دوران پیش از اسلام، اوج شکوفایی آن در دوره‌های سلجوقی، ایلخانی، تیموری، صفوی و قاجار، تا تداوم آن در دوران معاصر آشنا می‌سازد و نشان می‌دهد که چگونه این هنر، در بستر تحولات فرهنگی، اجتماعی و هنری، مسیر تکامل خود را پیموده و سبک‌ها و مکاتب گوناگونی را پدید آورده است.

همچنین، کتاب به‌تفصیل به معرفی و تحلیل نقوش و آرایه‌های تذهیب می‌پردازد: از اسلیمی‌ها با ساقه‌های پیچان و ظریف و ختایی‌ها با برگ‌ها و گل‌های رنگارنگ، تا گره‌چینی‌های هندسی و کتیبه‌های خوشنویسی زرین، هر کدام با شرحی کامل از ویژگی‌ها، نمادها و کاربردهای آن‌ها در آثار مختلف. از دیگر مباحث ارزشمند این کتاب، پرداختن به اصطلاحات تخصصی و ابزار و مواد مورد استفاده در تذهیب است. مؤلف با زبانی ساده و روان، به معرفی اصطلاحات فنی همچون «شنگرف»، «لاجورد»، «زراندود»، «مُهره‌کشی»، «دورگیر»، «سیاه‌قلم» و «زرافشان» پرداخته و هر یک را با توضیحات دقیق و مثال‌های عینی، برای هنرجویان و علاقه‌مندان قابل‌درک ساخته است.

همچنین، کتاب به تکنیک‌های گوناگون تذهیب، از آماده‌سازی کاغذ و رنگ‌سازی تا قلم‌گیری، آبرنگ، طلاپاشی و سایه‌زنی، پرداخته و مراحل خلق یک اثر تذهیب را گام‌به‌گام تشریح می‌کند. این کتاب، با برخورداری از تصاویر رنگی متعدد از آثار نفیس تذهیب، و زبانی علمی و روان، برای دانشجویان و پژوهشگران هنرهای سنتی، تاریخ هنر، هنرهای تجسمی و کتاب‌آرایی، و همچنین تمام علاقه‌مندان به هنرهای ایرانی-اسلامی، منبعی ارزشمند و الهام‌بخش محسوب می‌شود. کاغذ تحریر و جلد شومیز، مطالعه‌ای دلپذیر و ماندگار را برای مخاطبان فراهم آورده است.

امید است که مطالعه‌ی این اثر گران‌بها، نه تنها به‌منزله‌ی آشنایی با یکی از شکوهمندترین هنرهای ایرانی، بلکه به‌عنوان دریچه‌ای نو به سوی درک زیبایی‌شناسی و حکمت نهفته در تذهیب، روشنگر مسیر هنرمندان و پژوهشگران نسل‌های آینده باشد.