شاهنامه فردوسی طرح رستم (رحلی، گلاسه معطر، طرح چرم، قابدار) (آراز بیکران)

شاهنامه فردوسی تذهیب محمدرضا هنرور

در پهنه‌ی ادبیات حماسی جهان، کم‌تر اثری را می‌توان یافت که همچون شاهنامه‌ی فردوسی، نه تنها هویت و زبانِ یک ملت را برای هزار سال زنده نگه داشته، بلکه با شکوهِ کلام و عمقِ انسان‌شناختیِ خود، مرزهای زمان و مکان را درنوردیده باشد. این حماسه‌ی بزرگ، که سراینده‌اش ابوالقاسم فردوسی در طوسِ خراسان، با انگیزه‌ای جز زنده‌داشتِ نام و فرهنگِ ایران‌زمین به نظم درآورد، امروز پس از بیش از هزار سال، همچون کوهی استوار و چراغی فروزان در میان میراثِ بشری می‌درخشد.

نسخه‌ای که پیشِ روی شماست، نه یک شاهنامه‌ی معمولی، بلکه تجسمی نفیس و چشمنواز از این حماسه‌ی ماندگار است که با هنرِ والای تذهیب و مینیاتور، روحِ تازه‌ای به کالبدِ کهنِ آن دمیده است. این کتاب در قطع رحلی طراحی شده تا هر صفحه، چون تابلویی درخشان، چشمانِ بیننده را به تماشای ظرافت‌های بی‌نظیر خود فرا بخواند. جلدِ ترمو با طرح چرم، همراه با قابی محافظ و شکیل، نه تنها استحکام و ماندگاریِ این اثرِ ارزشمند را تضمین می‌کند، بلکه حسِ تعلق به یک گنجینه‌ی نفیسِ هنری را از نخستین نگاه به مخاطب القا می‌نماید. صفحاتِ این شاهکار با کاغذ گلاسه‌ی معطر آراسته شده‌اند؛ گنجینه‌ای که نه تنها با چشم که با بوی خوشِ خود، خاطرِ هر خواننده‌ای را به باغستانِ اسطوره‌های ایرانی می‌برد و تجربه‌ای حسی و فراموش‌نشدنی را رقم می‌زند.

آنچه این نسخه را از هزاران چاپِ دیگر از شاهنامه متمایز می‌سازد، حضور پررنگِ دو هنرِ اصیلِ ایرانی در متن آن است. تذهیب، که به قلمِ استاد محمدرضا هنرور انجام شده، با نقوشِ زرین و اسلیمی‌های ظریف، چونان هاله‌ای از نور، کلامِ فردوسی را دربرگرفته و بر عظمتِ حماسیِ آن افزوده است. این نقوشِ هندسی و گیاهیِ مذهّب، که ریشه در هنرِ قرآنی و ایرانیِ کهن دارند، فضایی ملکوتی و باشکوه به صفحات کتاب بخشیده‌اند و هر برگِ آن را به مرقعی ارزشمند تبدیل کرده‌اند. در کنار این تذهیب‌های چشمنواز، مینیاتورهای استاد عبدالله محرمی جانِ تازه‌ای به داستان‌های حماسی بخشیده‌اند.

تصاویرِ ریز و دقیقی که از نبردهای رستم و اسفندیار، صحنه‌های درباری و میدان‌های جنگ، اسب‌های تیزتک و پهلوانانِ تنومند، هرکدام روایتی دیداری از حماسه‌ای هستند که کلام، به‌تنهایی از بازگوییِ تمامِ ریزه‌کاری‌هایش ناتوان است. زبان فارسی با تمامِ شکوهِ باستانیِ خود، در این شاهنامه در اوجِ فصاحت و بلاغت جاری است. فردوسی با بهره‌گیری از واژگانِ نابِ پارسی، نه تنها سندِ هویتیِ این مرزوبوم را تدوین کرده، بلکه اثری خلق کرده که مطالعه‌ی آن، خود، سفری است به اعماقِ تاریخ، فرهنگ، باورها و آرمان‌های ایرانیان. از داستانِ ضحاکِ ماردوش تا آرشِ کمانگیر، از سیاوشِ پاک‌نهاد تا کاوه‌ی آهنگر، هر گوشه از این کتاب، درس‌هایی از داد، پیمان‌داری، وطن‌دوستی و مبارزه با ستم را در خود نهفته دارد و مخاطب را با جهانی آشنا می‌سازد که گرچه در پس‌زمینه‌ی تاریخ رخ داده، اما پیام‌هایش هنوز برای انسانِ امروزی تازه و حیاتی است. تعداد ۴۵۶ صفحه از این اثرِ نفیس، فرصتی کافی را برای غوطه‌وری در عمیق‌ترین لایه‌های این حماسه‌ی بی‌نظیر فراهم می‌آورد.

قطع رحلی و جلد ترمو این کتاب را به اثری مناسب برای هدیه به عاشقانِ فرهنگ و هنر، یا به عنوان یک سرمایه‌ی فرهنگیِ ماندگار در کتابخانه‌های خصوصی و سازمانی تبدیل کرده است. نبودِ نام ناشر در مشخصات این کتاب، شاید به این معنا باشد که این اثر، با نظارتِ مستقیمِ هنرمندان و گردآورندگان، به صورتِ سفارشی و نفیس تولید شده و بر این نکته صحه می‌گذارد که این نسخه، پیش‌وپیش یک اثرِ هنریِ منحصربه‌فرد است تا صرفاً یک کتابِ معمولی. کاغذ گلاسه‌ی معطر نیز که عطری لطیف و دلنشین را با هر بار ورق زدن متصاعد می‌سازد، خاطره‌ی این خوانش را برای همیشه در ذهن ماندگار کرده و آن را به یک تجربه‌ی همه‌جانبه‌ی حسی بدل می‌سازد. در یک کلام، این شاهنامه‌ی مصوّر با تذهیب‌های زرین، مینیاتورهای ناب و طراحیِ بینظیرش، نه تنها میراثی برای ایران که یادگاری برای جهان است.

این کتاب، چونان پلی است که مخاطب امروز را به دورانِ پهلوانان و اسطوره‌ها متصل می‌کند و با هر صفحه، گوشه‌ای از عظمتِ شکوهمندِ ایرانِ کهن را به رخ می‌کشد و ثابت می‌کند که فردوسی، راست گفته است که «جهان، سخن است و جز این نیست»، اما این سخن، وقتی با هنرِ تذهیب و مینیاتور درآمیزد، خود، جهانی می‌شود بس بزرگ و بی‌کران.