قرآن کریم (رحلی، گلاسه، گالینگور، قابدار) (نشر گویا)

قرآن کریم خط احمد نیریزی

قرآن کریم، به‌مثابهٔ کلام وحی، همواره در تاریخ تمدن اسلامی نه فقط از حیث محتوا، که از منظر صورت و هنر نیز محل تجلیِ بی‌نظیر زیبایی و قداست بوده است. نسخهٔ پیشِ رو، تلفیقی است از دقتِ کتابت، عمق ترجمه و شکوه تذهیب که هر یک، به سهم خود، افقی تازه از مواجهه با این متن آسمانی را می‌گشایند.

آنچه این مصحف شریف را از بسیاری چاپ‌های معمول متمایز می‌سازد، پیوندی است که میان انگاره‌های بصری و معانی بلند قرآنی برقرار شده؛ پیوندی که خواننده را به تأملی هم‌زمان در کلمه و تصویر فرا می‌خواند. خط نسخِ به‌کاررفته در این کتاب، میراث‌دار مکتب اصفهان و قلم استاد احمد نیریزی است، که در سدهٔ دوازدهم هجری به اوج کمال رسید.

این قلم، با نسبت‌های هندسیِ دقیق و حرکت‌های موزون خود، نه تنها خوانش را آسان می‌کند، که نوعی نظم بصری را نیز به متن هدیه می‌دهد؛ نظمی که یادآور نظمِ نازل‌شدهٔ آیات در لوح محفوظ است. نَسخ‌پردازیِ نیریزی، با اعتدال در کشیدگی‌ها و ظرافت در انحناها، فضایی از خشوع و تمرکز را برای ناظر پدید می‌آورد که خود، مقدمه‌ای بر تدبر در معناست. در کنار کتابتِ چیره‌دستانه، ترجمهٔ دکتر الهی قمشه‌ای (۱۳۷۵–۱۳۰۴) به‌عنوان یکی از برجسته‌ترین برگردان‌های عرفانی و ادبی قرآن به فارسی، جایگاهی ویژه دارد. این ترجمه که با نگاهی تأویلی و روحیۀ شاعرانه نگاشته شده، نه در پیِ واژه‌به‌واژه‌گیِ صرف، که در جست‌وجوی انتقالِ جوهرهٔ معنوی آیات است.

الهی قمشه‌ای، با بهره‌گیری از دایرهٔ واژگانِ غنیِ فارسی و لحنی حماسی–عرفانی، توانسته است خواننده را به عمقِ اشاراتِ قرآنی رهنمون شود؛ ترجمه‌ای که خود، تفسیری است در قامتِ نظم و نثر. جلوهٔ دیگر این مصحف، تذهیب‌های چشمنوازِ خانهٔ تذهیب به سرپرستی محمد احمدی است. نقوش اسلیمی و ختایی، با کاربستِ زر و لاجورد بر زمینهٔ کاغذ گلاسه، همچون حلقه‌ای از نور، آیات را در بر گرفته‌اند. این تزیینات، نه زینتی طفیلی، که تجسمی از عرشِ معنا در کالبدِ زمینیِ صفحه‌اند.

قطع رحلی و جلد سخت نیز این اثر را به شیء‌ای شایستهٔ اهدا و کتابخانه‌های نفیس بدل ساخته؛ جایی که هنر و عبادت در هم می‌آمیزند و هر ورق، به مثابهٔ محرابی کوچک، دل را به سمتِ ملکوت می‌گشاید. کاغذ گلاسهٔ به‌کاررفته، با بازتابِ مناسبِ نور، جلوهٔ خط و تذهیب را چندچندان می‌کند و تجربهٔ خوانش را به تماشایی بصری بدل می‌سازد.

این ویژگی، به‌ویژه برای مخاطبانی که با نگاهِ هنرمندانه به مصحف می‌نگرند، فرصتی است برای دریافتِ هم‌زمانِ کلام و صورت. در مجموع، این چاپ، با تکیه بر میراثِ کهنِ کتاب‌آراییِ ایرانی و بهره‌گیری از مترجمی صاحب‌ذوق، توانسته است گامی در مسیرِ بازتولیدِ انسِ دیرینِ مسلمانان با قرآن بردارد؛ انسی که در آن، چشم، گوش و دل هم‌نوا به تلاوتِ حقیقت می‌پردازند.