کتاب تاریخ سینمای ایران از آغاز تا 1357 (نشر نظر)

کتاب تاریخ سینمای ایران از آغاز تا 1357 اثر مسعود مهرابی

سینما، این ساحرِ روشنایی و سایه، از همان نخستین روزهای ورودش به ایران، بیش از یک سرگرمی بود؛ او تبدیل شد به آینه‌ای تمام‌نما از تحولات اجتماعی، فرهنگی و سیاسی جامع‌ای که در مسیر مدرنیته گام برمی‌ داشت.

کتاب «تاریخ سینمای ایران از آغاز تا ۱۳۵۷» نوشته‌ی مسعود مهرابی، یکی از جامع‌ ترین و مستندترین پژوهش‌ هایی است که به روایت این مسیر پرفرازونشیب پرداخته است. این اثر، روایتگر تولد نخستین سالن‌های سینما، ورود دستگاه‌های پخش فیلم، ساخت اولین فیلم‌های داستانی و شکل‌گیری جریان‌های تأثیرگذاری است که هر یک، لایه‌ای از هویت بصری و اندیشه‌ی ایرانی را به تصویر کشیده‌اند. آنچه این کتاب را از سایر آثار مشابه متمایز می‌کند، رویکرد تاریخی-تحلیلی مؤلف در کنار توجه به بسترهای اجتماعی هر دوره است. مهرابی با بهره‌گیری از اسناد، روزنامه‌ها، خاطرات و مصاحبه‌ها، تصویری زنده از فضای فکری و هنری حاکم بر هر دهه ارائه می‌دهد.

از فیلم‌های نخستین دوره‌ی صامت تا اوج شکوفایی سینمای موج نوی ایران، تمامی جریان‌ها، کارگردانان، بازیگران، منتقدان و حتی مخاطبان در این روایت جایگاهی متناسب دارند. بدین ترتیب، کتاب نه صرفاً گاهشماری از فیلم‌ها، بلکه روایتی انسان‌شناختی از رویارویی جامعه‌ی ایران با رسانه‌ی نوین است. در این اثر، نقش سینما به مثابه‌ی نهادی فرهنگی-سیاسی به‌خوبی تبیین شده است. مؤلف نشان میدهد که چگونه سینما در مقاطع مختلف تاریخی، از ابزار سرگرمی صرف به بستری برای نقد اجتماعی، روشنگری فرهنگی و حتی اعتراض سیاسی تبدیل شد. از سوی دیگر، به تأثیرپذیری سینمای ایران از جریان‌های جهانی و هم‌زمان تلاش برای یافتن زبان بصری بومی نیز پرداخته شده است. این تعاملِ دیالکتیکی میان سنت و مدرنیته، محور اصلی بسیاری از تحلیل‌های کتاب را تشکیل می‌دهد.

جلد شومیز و کاغذ بالکی این کتاب، نشان از کاربردی‌بودن و قابلیت مراجعه‌ی مکرر دارد؛ اثری که بیش از یک مرجع دانشگاهی، منبعی الهام‌بخش برای فیلم‌سازان، پژوهشگران، دانشجویان رشته‌های سینما و تاریخ و حتی هر علاقه‌مندی به فرهنگ معاصر ایران به شمار می‌آید. ۵۳۷ صفحه‌ی این کتاب، با قلمی روان و مستند، خواننده را در سفری زمانی از کوچه‌پس‌کوچه‌های تهرانِ قاجاری تا سال‌های منتهی به انقلاب همراه می‌کند.

در نهایت، می‌توان گفت تاریخ سینمای ایران تنها روایت فیلم‌ها نیست؛ روایتِ رویاها، آرزوها، شکست‌ها و پیروزی‌های نسلی است که با چشم‌هایی باز به تماشای خویشتن خویش نشسته‌اند. کتاب مسعود مهرابی، آیینه‌ی شفاف این تماشاست. اثری که بی‌نیاز از هر شماره‌ای، خود یک سند تاریخی و یک تجربه‌ی زیبایی‌شناختی ناب محسوب می‌شود.