کتاب معانی کتاب الله و تفسیره المنیر انتشارات شورای اسلامی

کتاب معانی کتاب الله و تفسیره المنیر

در میان کهن‌ترین و ارزشمندترین نسخه‌های خطی اسلامی که در گوشه‌وکنار کتابخانه‌های ایران زمین نگهداری می‌شود، آثاری یافت می‌شود که نه فقط از نظر محتوا، که از نظر قدمت، هنر کتابت و تذهیب، بی‌نظیر و کم‌مانندند.

کتاب «معانی کتاب الله و تفسیره المنیر» بی‌تردید یکی از همین گنجینه‌هاست. این اثر ارزشمند، تصنیف ابونصر احمد بن محمد بن حمدان بن محمد حدادی، از عالمان و مفسران نامدار جهان اسلام در سده‌های نخستین هجری (احتمالاً قرن چهارم یا پنجم) است. حدادی در این کتاب، به شرح و تفسیر معانی و مفاهیم عمیق کلام الله مجید پرداخته و با رویکردی علمی و دقیق، لایه‌های پنهان آیات قرآنی را برای مشتاقان گشوده است. نام کتاب یعنی «معانی کتاب الله و تفسیره المنیر» خود گویای این هدف است: تبیین معانی قرآن و ارائه تفسیری روشن و منیر (درخشان) از آن.

اما آنچه این نسخه خاص از این کتاب را از هزاران نسخه دیگر متمایز می‌کند، کتابت و تذهیب عثمان بن حسین وراق غزنوی است. عثمان بن حسین، از کاتبان و مذهبان برجسته سده‌های میانه اسلامی (احتمالاً قرن ششم یا هفتم هجری) در منطقه غزنی (افغانستان امروزی) بوده است. «وراق» به معنای کاتب و نسخه‌بردار حرفه‌ای کتاب‌هاست.

این عنوان نشان می‌دهد که او در زمان خود، از مشاهیر صنعت کتابت و کتاب‌آرایی به شمار می‌رفته است. خط او، خط نسخ کهن و اصیل است. هر حرف از قلم او، با دقت و وسواسی ستودنی بر روی کاغذ نقش بسته و گویی هنوز پس از قرن‌ها، طراوت و صلابت خود را حفظ کرده است.

تذهیب‌های او (نقوش زرین و لاجوردی در حاشیه و سرلوح صفحات) نیز چنان نفیس و چشمنواز است که تماشای هر صفحه از این کتاب، انسان را به هزار سال پیش می‌برد؛ به روزگاری که کتابت قرآن و تفاسیر آن، یک عبادت و هنر مقدس تلقی می‌شد. مقدمه سید محمد عمادی حائری، از علمای معاصر و پژوهشگران برجسته حوزه نسخ خطی، بر این کتاب افزوده شده است.

عمادی حائری در این مقدمه، به معرفی مؤلف (حدادی)، کاتب و مذهب (عثمان بن حسین)، و نیز ویژگی‌های منحصربه‌فرد این نسخه خطی پرداخته و راه را برای درک بهتر ارزش این اثر هموار کرده است. این کتاب با قطع وزیری و در ۵۲۴ صفحه توسط کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی منتشر شده است.

این نهاد که متولی نگهداری از گنجینه‌ای عظیم از نسخ خطی نفیس و اسناد تاریخی ایران است، با انتشار این اثر، سهمی در معرفی میراث مکتوب ایران و اسلام به جهانیان داشته است. این کتاب برای پژوهشگران علوم قرآنی و تفسیر، مورخان هنر اسلامی (به ویژه حوزه کتابت و تذهیب)، نسخه‌شناسان، و هر کسی که به دنبال تماشای یک گنجینه اصیل از علم و هنر در دل تاریخ است، یک منبع بی‌نظیر و ارزشمند است.