قالیبافی در تهران؛ آشنایی با مراحل تولید قالی سنتی
بیژن کلکی از انتشارات اداره فرهنگ عامه
این گفتار بررسی کوتاهی است درباره قالیبافی در چند کارگاه تهران. و آقایان: محمد رجحان طلب پشمفروش سه راه حدادها، استاد حسین صباح، حسین ربیعی فرد، مشهدی محمد و برادران سیاح و طاهره خانم بخارایی اهل کاشان دایرکنندگان کارگاههای جوادیه و عبدالله شیخ حسینی دارنده کارگاه، در گذر لوطی صالح، در تهیه این مقاله با نگارنده همکاری کردهاند.
در نخستین روزهای بهار هنگامی که گوسفندان، آغلهای زمستانی خود را ترک میکنند، شبانان پشمچینی آغاز میکنند، پشم گوسفندان را با «دوکارد» که مانند قیچی است میچینند.برای چیدن پشم، گوسفندان را روی زمین میخوابانند و گاهی برای آسان چیدن، دست و پای آنها را نیز میبندند، پشمهای چیده شده را «ناشور» (ناشسته) مینامند که به رنگهای سفید، شکری، «مشکی الوان» (پشمهای مشکیسیر و روشن با هم) است. (شکل 1).
پشم ریسی
پشم را در دهکدههای پیرامون تهران حلاجی میکنند. پیش از حلاجی پشم را میشویند، تا خس و خاشاک آن جدا شود و پشم روشنی و نرمی و کشش خاصی بیابد. افزارکار حلاجان یک کمان چوبی«مُشته» است.«مشته» از چوبهای محکمی که سخت و توپر است ساخته میشود. به هنگام کار، حلاج «مشته» را در یک دست و کمان را در دست دیگر میگیرد و با ضربههایی که با «مُشته» روی «زه» کمان میزند، پشم را حلاجی و برای«دستریسی» آماده میکند.(شکل2)
پشم حلاجی شده را زنها با «دوک» میریسند. «دوک» میله چوبی باریکی دارد که در میان یک صفحه گرد چوبی، یا در چوب چلیپاشکل فرو رفته است. در سر میله «دوک» شیاری است که رشته پشم را پیش از ریسیدن در آن بند میکنند. زنان پشم را به دور مچ یکدست میپیچند و با انگشتان دست دیگر آن را میکشند تا باز شود و آن را به دور انگشتشان میپیچیند و دوک را میچرخانند تا پشم تابیده به دور میله «دوک» پیچیده شود. پشم ریسیده شده را از دوک باز و گلوله میکنند. گلوله پشم ریسیده شده را «دست ریس» مینامند (شکل 3).
در تهران و شهرهایی که کارخانه ریسندگی هست مانند: کاشان، تبریز، مشهد و… پشم را در کارخانههای پشمریسی میریسند و به شکل بستههای چندین کلافی به وزن، چهار تا چهار کیلو و نیم درمیآورند. این بستههای «یکلا تاب» و «دولا تاب» (منظور کلافهایی است که نخ آن یک لا و دو لا، تاب خورده است) را بافندگان «بقچه» مینامند (شکل 4).
«یکلا تاب» برای بافتن قالیهای تبریز و «دولا تاب» برای بافت قالیهای تهران و کاشان بهکار برده میشود. ارزش هر «بقچه» به نوع پشم آن بستگی دارد و هر «بقچه» از 120 تا 140 ریال به فروش میرسد. مرغوبترین پشمها پشم نائین و یزد و سبزوار و مشهد است.
رنگآمیزی
رنگرزها پشم را در ایران، بیشتر به شیوه کهن رنگ میزنند. کارگاههای رنگرزی در تهران مکانهای سرپوشیده نیمه تاریکی است که دیوارها و سقفهای آنها از دود آتش زیر پاتیلها سیاه و شرابههایی از دوده از سقف آنها آویزان شده است. افزار کار رنگرزها عبارتست از :
پاتیل _پاتیل ظرفی است از مس و به شکل نیمکره. برای کارگذاشتن پاتیل؛ کف کارگاه را به اندازه نیم متر گود میکنند.
این گودال آتشدان پاتیل است. دور گودال از چهار سو دیوارههای تقریباً به بلندی یک متر از روی زمین میسازند. پاتیل را در میان این چهار دیوار میگذارند بهطوری که لبهاش هم سطح رویه دیوار شود. برای روشن کردن گودال زیر پاتیل، یکی از دیوارها را سوراخ میکنند و دودکشی هم از حلبی یا لولههای سفالی در آن میگذارند که سر آن از سقف کارگاه بگذرد و دود زیر پاتیل رابه بیرون از کارگاه بفرستند.(شکل5)
برای رنگ کردن پشم، کلاف را در پاتیل با رنگ میجوشانند و برای یکنواختی رنگ تارهای آن و کلافها پیاپی و با چوبی به درازای یک متر که آن را «دستک» مینامند، از پاتیل بیرون میکشند و در ان فرو میکنند. هنگامی که آب پاتیل نمیجوشد، این کار را با «پیچک» که چوبی کوتاهتر از «دستک» است انجام میدهند. آب پاتیل را با «آبگردان» که ظرف مسی دستهداری است برهم میزنند و کم و زیاد میکنند(شکل 6)
خم: خم ظرفی سفالی است که شبیه گلدانهای بزرگ، ته آن باریک و دهانهاش فراخ میباشد. ته خم را تقریبا تا یکمتر در زمین چال میکنند و پیرامون آن را مانند پاتیل با چهار دیوار محصور میسازند. در زمستان برای گرم کردن خم، دور آن پهن میریزند و آن را آتش میزنند. ولی در تابستان کوره خم را خاموش نگاه میدارند. خم برای نیلی کردن کلاف است و برای این کار چند دقیقه کلاف را در آب نیل خم میخوابانند و پس از آن بیرون میآورند و فشار میدهند و آب آن را میگیرند.
رنگآمیزی کلافها
رنگرزها برای رنگ کردن کلافها از رنگهای طبیعی و شیمیایی استفاده میکنند.
رنگهای طبیعی
رنگ مشگی کلاف را نخست با پوست انار نزدیک ده ساعت در آب میجوشانند و سپس آن را در آب گرمی که زاج در آن حل شده است، یک تا دو ساعت میخوابانند تا مشکی شود. گاهی برای پایا شدن رنگ مشکی، روی کلاف، پس از جوشیدن با پوست انار، «سوله آهن» (برادهآهن) میپاشند و آنگاه آن را با زاج میجوشانند.
رنگ قرمز_ برای قرمز کردن کلاف یک شب آن را در زاج و «قره قورت» میخوابانند، سپس آن را با آب میشویند و با رناسی که در آب گرم حل شده است میآمیزند. برای رنگ کردن یکمن پشم، نیم کیلو زاج و قره قورت و نیممن رناس بهکار برده میشود.
رنگ زرد و سبز – نخست زاج سفید را با "اسپرک" میآمیزند و آن را در آب میجوشانند، سپس کلاف را در آن میخوابانند. پس از مدتی کلاف زرد زرین میشود. در صورتی که بخواهند این کلاف را به رنگ سبز درآورند آن را در نیل میخوابانند. روشن و سیر شدن رنگ سبز به کمی و زیادی نیل بستگی دارد. برای رنگ کردن یکمن پشم یک چارک«اِسْپَرک» و نیم کیلو زاج سفید بهکار برده میشود.
پایین راست شکل4: نمونهای از بستهبندیهایی که بقچه نامیده میشود. پایین چپ شکل6: کارگری هنگام بیرون آوردن کلاف از پاتیل با دستک
رنگ آبی و سرمهای نیل را با «هیپوسولفیت» در آب میآمیزند و کلاف را در این آبگونه فرو میکنند تا آبی شود. اگر نیل آبگونه را بیشتر کنند، کلاف رنگ سرمه ای به خود میگیرد.
رنگ قهوهای _ کلاف را با پوست انار میجوشانند. آنگاه آن را با رناس میآمیزند و میجوشانند تا قهوهای شود. گاهی پوست گردو به جای پوست انار به کار میبرند و برای روشن و سیر شدن آن از زاج استفاده میکنند..
رنگ حنایی_ کلاف را با پوست انار میجوشانند و برای حنایی شدن آن کمی آهک به آن میافزایند. برای رنگ کردن یک من پشم نیممن پوست اناری که یک سال مانده باشد لازم است.
رنگ بنفش _ برای بنفش کردن کلاف یک شب آن را با زاج میجوشانند و آنگاه آن را با آب میشویند وبا «قرمزدانه» و جوهر لیمو میجوشانند. برای رنگ کردن یکمن پشم، پنج سیر قرمز دانه و دو سیر و نیم جوهر لیمو بهکار برده میشود. پس از رنگ کردن کلافها آنها را با آب میشویند و در آفتاب آویزان میکنند تا خشک شود.
رنگرزها گاهی برای تهیه رنگهای مختلف چندین رنگ را با هم میآمیزند تا رنگ دلخواه خود را بهدست آورند.
دستگاه قالیبافی
داربست _ داربست یا دار قالی چهار تیر دارد: دو تیر عمود بر زمین و دو تیر موازی با زمین. از دو تیر عمودی یکی را «راسترو» و دیگری را «چپرو» مینامند، و از دو تیر موازی تیری که بر سر تیرهای راسترو و چپرو افتاده «سردار» و تیری که در پای آنها وصلهشده «زیردار» مینامند.
تیرکی هم به قطر پنج تا شش سانتیمتر در میان تارهای داربست قرار دارد که «نیرَ» یا «نیرَگی» نامیده میشود. «نیرَ» آزاد است و بالا و پایین میرود و کار آن نگهداری فاصلههای میان تارهای داربست است. بالای «نیرَ» میان تارهای چله، دو چوب به موازات آن قرار دارد که درازای هر کدام، یک تا یک متر و نیم است و آن را «هافْ» مینامند.
کار هاف جدا کردن تارها از یکدیگر در هنگام بافت است (شکل 8)
دو نردبان چند پله ای در کنار دو تیر راست رو و چپ رو در برابر هم گذاشته شده است. بافندگان برای بافتن قالی تخته پهن و همواری را روی پله های این دو نردبان میگذارند و بر روی آن مینشینند.
برای دیدن دسته بندی کتاب قالی، به صفحه مربوطه در سایت مراجعه کنید.
چله دواندن
تار را به دار قالی استادکار مخصوصی میکشند. هر رشته تار از هشت تا ده لا نخ پنبهای به هم تابیده شده است. برای کشیدن تار، استادکار نخست رشته تار کلفتی، از پانزده تا بیست لا نخ تابیده به هم را، روی«زیردار» میپیچد. این نخ پیچ «زیر پیچ» نامیده میشود. سپس یک سر تارهای دار قالی را به «زیرپیچ» و سر دیگر را آنها را پس از آن که به «نیر» از پس و پیش پیچیده شده به سر دار وصل میکنند. این تارهای کشیده شده را بر دار قالی را «چله» مینامند. کار «چلَ دُوُندَنْ» گاهی یک تا دو روز طول میکشد.
شیوه بافتن قالی
هنگامی که چله آماده شد برای منظم شدن تارها و ثابت شدن فاصلههای میان آنها چند رج «سوف» در پایین چله از میان تارها میکشند. «سوف» رشته نخی است که از میان چله یک در میان از زیر و رو می گذرد. پس از کشیدن سوف ملیله کشی آغاز میشود. ملیله دو رشته نخ رنگی است که آنها را از میان تارهای چله که ششتار ششتار جدا کردهاند، میگذرانند. پس از کشیدن ملیله بافت آغاز میشود. برای بافتن قالی نخست یکی از رشته تارهای چله را از رشتههای دیگر جدا میکنند و خامه (ریشه) بر آن میبندند و دنباله آن را که به کلاف خامه وصل است با کارد (کاردی که تبریزیها در بافت قالیها بهکار میبرند با کاردهای معمولی فرق دارد. این کارد از آهن یکپارچه ساخته میشود که نوک تیغه آن باریک و خمیده و قلابی شکل است و از این رو آن را «قلاب» مینامند) میبرند. خامه نخی است پشمی که کلافهای رنگین آن در بالای سر بافندگان آویزان است. خامه را بدینگونه یک رج به تمام تارها میبندند.
روی خامه «پود زیر» داده میشود . پود نخی است پشمی که آن را از لابهلای تارهای چله میگذرانند و روی خامه (ریشه) میخوابانند. در این هنگام قالیبافان برای تخت و هموارشدن پشت قالی «سرکش» میکنند، بدینگونه که خامهها (ریشهها) را به سوی خود میکشند آنگاه روی پود را با شانههای آهنی میکوبند( شانه قالیبافی تیغههایی آهنی دارد که در یک تخته چهارگوش فرو رفته و با گلمیخهای کوچک محکم شده است. این شانه دستهای دارد که به تخته کوبیده شده است تا خامهها سفت شود و برای یکسان شدن روی قالی سر خامهها را قیچی میکنند این کار را بدینگونه دنبال میکنند تا قالی بافته شود.
نخستین حاشیه سر قالی را «ترَّه» مینامند. قالیهای لچک ترنجی( قالیهایی که نقشهای لچک ترنجی دارند) به جز «تُرَّه» کنارهای پهن و حاشیهای باریک نیز دارند و در گوشههای زمینه این گونه قالیها چهار لچک و درمیان زمینه آنها گلی افتاده است که آن را ترنج مینامند.
پس از بافت قالی، چله را از یک وجب بالاتر از سر و ته قالی برای گذاشتن ریشه میچینند و قالی را از دار پایین میآورند.
نقشه قالی
نقشه های قالی را نقشهکش روی کاغذهای شطرنجی مخصوصی میکشد. بافندگان نقشه، هر قالی را چند قسمت میکنند و هر قسمت را یکی از ایشان روی تختهای میچسباند و در برابر خود بالاتر از نیره میگذارد و از روی آن قالی را میبافد.(شکل 10).
نقشهایی که اکنون در کارگاههای قالیبافی در تهران بافته میشود بیشتر از نقشههایی است که در دوران صفوی رواج داشته و عبارت است از نقشههای: شاهعباسی، درختی، دورنما، تصویری، ترمهای، کتیبهای، لچک ترنج.
بافندگان قالی
اینک بافندگانی که در تهران بر سر دارهای قالی کار میکنند، بیشتر از شهرها و شهرستانها به تهران آمدهاند و اغلب آنها زن و کودکاند که در برابر هر دستگاه چند تن با هم مینشینند و به راهنمایی استادکار، بیآنکه از نقشهای قالی آگاهی داشته باشند، قالی را میبافند.
قالی بافهای تهرانی غالباً در اثر تحول های اجتماعی که در این قرن به ویژه در سالهای اخیر در تهران رخ داده است دست از پیشه خود کشیدهاند و کارگاههای خود ر ا برچیده یا آنها را به قالی بافهای شهرستانی اجاره دادهاند و خود به کارهای دیگری مانند دستفروشی و کار در کارخانهها پرداختهاند، از این رو است که اکنون قالی تهرانی در این شهر بسیار کم بافته میشود و بیشتر آنچه که به نام قالی تهرانی خرید و فروش میشود از بیست یا سی سال پیش است.
قالیهای کهنه بافت تهرانی از رنگ و بافت و نقشه، با قالیهای کاشان و خراسان و آذربایجان در بازار برابری میکند و شناسایی هر یک از این قالیها تجربی است و از چگونگی نقشه و بافت و رنگ و گره آنها شناخته میشود.