ظروف سفالی نیشابور؛ تاریخچه، ویژگیها و نقوش سفالینههای اسلامی
جمع آوری مجموعه های هنری و آثار باستانی یکی از سرگرمی های مفید گروهی بیشمار از مردمان با ذوق دیارغرب است. این سرگرمی دل انگیز در کشور ما چنان که باید و شاید مورد توجه قرار نگرفته است و بههمین سبب هر ساله و شاید هر روزه نفایس گرانبهائی از خزائن آثار هنری و باستانی کشور ما از راه های گوناگون و به بهایی بسیار ناچیز دیار ما را ترک گفته از موزه ها و یا مجموعه های شخصی سرزمین های آمریکا و اروپا سر در میآورند.
مجله هنر و مردم برای ترویج گردآوری مجموعه های هنری و باستانی در بین هم میهنان و به منظور تشویق هم وطنان با ذوقی که هم خود را مصروف این امر داشته اند از این پس صفحاتی را به شرح مجموعه های مجموعه داران ایرانی اختصاص خواهد داد و اينک توجه خوانندگان گرامی را به اولین قسمت از مطالب مزبور که درباره مجموعه هنری آقای مهندس محسن فروغی استاد دانشکده هنرهای زیبای دانشگاه تهران تهیه گردیده است جلب مینماید. مجموعه آقای مهندس فروغی یکی از غنیترین مجموعه های شخصی کشور ماست و از سالها بذل مال و وقت و توجه و دقت خاص ایشان حکایت میکند. در این مجموعه آثار و اشياء مختلف و متعددی وجود دارد که بهتر است ابتدا آن ها را طبقه بندی نموده سپس هر دسته را جداگانه مورد بحث قرارداد و ما در این شماره با نخستین دسته از اشیاء مجموعه مزبور تحت عنوان ظروف سفالی نیشابورآشنا خواهیم شد. جا دارد ضمن ستایش از ذوق آقای مهندس فروغی از همکاری و مساعدتی که این هنردوست گرامی در تدوین این مطالب نموده اند سپاسگزاری شود.
مطالب کلی درباره ظروف نیشابور
اولین ظروف سفالی بعد از اسلام که شاید در نوع خود بهترین آن ها نیز باشد در نیشابور و شهرهای اطراف آن به دست آمده است. از نظر باستانشناسی این ظروف اهمیت خاصی دارد چه در این ظروف است که بیش از سایرین هنر ساسانی به چشم میخورد.
تاریخ این سفالها را میتوان به قرن دهم و نهم و حتی بعضی از آن ها را میتوان به قرن هشتم بعد از میلاد مربوط دانست. این ظروف در بین مجموعه داران و باستانشناسان به نامهای نیشابوری و سمرقندی و سامره ای معروف شده است. ولی رویهم رفته به کلیه این ظرفها، ظروف نیشابوری اطلاق میشود. در مورد این که چرا این ظروف معروف به ظروف نیشابوری گردیده است، باید گفت که مقدار زیادی از این ظروف در حفاریهای باستانشناسان در نیشابور و دهات اطراف آن بهدستآمده بههمین دلیل به احتمال بسیار قوی میتوان محل ساخت آن ها را نیشابور دانست چنانکه در حفاریهای علمی هیئت باستانشناسی آمریکا در شهر نیشابور مقدار فراوانی از این ظروف به دست آمده و به زودی نیز کتابی تحت همین عنوان به دست آقای «ویلکینسون» باستانشناس معروف آمریکایی منتشر خواهد شد.
درمیان مجموعه داران و باستانشناسان، ظروف نیشابوری طالبان فراوانی دارد و علت این امر را میتوان در مرغوب بودن و تنوع شکل آن ها جستجو کرد. تعدادی از این ظروف به قدری با مهارت و استادی و ظرافت ساخته شده که بیننده را بیاختیار به تحسین وامیدارد .
نمونههای متعدد این ظروف امروزه در اکثر موزه های معروف دنیا مخصوصا موزه های فرانسه و انگلستان و آمریکا دیده میشوند و میتوان گفت موزه ایران باستان از نظر داشتن ظروف نیشابور نسبت به سایر موزه ها غنیتر است. در مورد بهکار بردن این ظروف تاکنون بحث های زیادی شده عده ای معتقدند که این ظروف جزء وسائل روزمره مردم آن زمان بوده، ولی از ظواهر امر چنین بر میآید که ظروف نیشابوری جزو ظروف معمولی نبوده فقط برای تزئین بهکار میرفته و یا دستکم در میهمانیها استفاده میشده است. دلیل این امر را نیز میتوان امضاهائی دانست که به خط کوفی در این ظروف مشاهده میشود. این امضاها یا امضای سازندگان آن ها یا امضای صاحبان و سفارش دهندگان آن ها میباشد. در بعضی از این ظروف آثار بند زدگی به چشم میخورد. نکته جالب توجه دیگری که در مورد این ظرفها قابل ذکر است این است که در آن زمان وسائل امروزی برای جمع کردن زباله خانه ها وجود نداشته و مردم در خانههای خود چاههایی مخصوص زباله حفر نموده ظروف شکسته و اشیاء زائد و بی مصرف خود را در این چاهها میریخته اند و اغلب ظروف نیشابوری که امروزه موجود است؛ ضمن حفاریها از این نوع چاهها بهدست آمده است و بعداً تکه های مختلف را بههم چسبانده و وصالی نمودهاند. به همین جهت اثر این ظروف از تکه های متعددی تشکیل یافته و تاکنون از این نوع ظرفها به صورت سالم ظرفی بهدست نیامده است.
به علت اینکه از ظروف نیشابوری در تمام نواحی خراسان و سمرقند و بخارا و از جمله شهر جوين به مقدار قابل توجهی دیده شد میتوان ظروف نیشابوری را زائیده هنر شمال شرقی ایران در عهد سابق دانست( زمانیکه سمرقند و بخارا و مرو متعلق به ایران بودهاند) در مورد سبک ساخت و نقاشیهای این ظروف باید گفت که سازندگان این ظروف، سبک هنرمندان دوره ساسانی قبل از اسلام را حفظ نموده و با همان شیوه هنرمندان دوره ساسانی فعالیتهای هنری خود را دنبال نمودهاند. نکته دیگری که در تمام این ظروف به چشم میخورد تنوع زیاد نقوش این ظرفهاست. شاید مشهورترین این ظروف، نوعی است با زمینه سفید و نقوشی با خطوط کوفي سياه و قهوه ای پررنگ. نوع دیگر این ظروف که در دنیا شهرت و طالبان به سزائی دارد ظرفهایی است با نقوش اسب سوارها و حیوانات ، با رنگهای زرد نخودی و قهوهای سیاه.
تقسیم بندی ظروف نیشابور
ظروف نیشابور را میتوان از نظر محل کشف به سه قسمت عمده زیر تقسیم نمود :
الف - ظروف نیشابوری - مخصوص شهر نیشابور که محل ساختشان به احتمال قوی نیشابور بوده است.
ب - ظروف سامره ای - علت اینکه این دسته از ظروف سفالی به سامرهای معروف شده است این است که نوعی از این ظروف ابتدا در حفاریهایی که در سامره به عمل آمده بهدست آمده است. این ظروف قدیمیترین ظروف نیشابوری محسوب میشود؛ و از نظر نقش شباهت زیادی به ظروفیکه در آن ها به طور قرینه پیکرها تصویر شده است دارد .
ج - ظروف سمرقندی - این ظروف در حفاریهائیکه در سمرقند و اطراف آن شده بهدستآمده و از نظر طرز پخت و قالب بسیار عالی بوده و نیز ظریف و نازک ساخته شده است بهطوریکه از نظر نازکی میتوان گفت دست کمی از چینیهای امروزی ندارد .
تصویر پایین شکل6: ظرف سامره ای. هر دو اثر از مجموعه مهندس محسن فروغی.
اینک برای آشنائی بیشتر خوانندگان عزیز به شرح نمونه هایی از این سه نوع ظرف در مجموعه آقای مهندس فروغی میپردازیم .
الف - ظروف مخصوص نیشابور :
۱ - ظرف نیشابوری با خطوط درشت سیاه و تزئینات نارنجی پررنگ (شکل1)
۲ - کاسه دسته دار با خطوط قهوه ای کمی برجسته با زمینه روشن (شکل2)
3- ظرفی با دو نقش مرغ بهرنگ سیاه و قهوهای پررنگ با نوشته های کوفی، زمینه سفید، حاشیه سیاه (شکل3)
4- ظرف سفالی با نقش اسب سوار، زمینه نخودی، رنگهای نقوش زرد و سیاه. بعضی از بوته ها رنگ سبز متمایل به زرد دارد. در نوع اخیر رنگ زرد بیشتر از سایر رنگها به چشم میخورد (شکل4و ٥)
ب - ظروف سامره ای :
1- ظرف سامرهای با نقش گل و بوته به رنگ آبی(شکل6)
۲ - ظرف سفالی با نقش کشتی دارای خطوط کوفی. بدیهی است خطوط کوفی روی بادبان درشت تر نوشته شده است.(شکل7)
ج - ظروف سمرقندی:
ظرف سمرقندی با نقوش برجسته و سیاه به خط کوفی با گل و بوته.(شکل8)
هر دو اثر از مجموعه مهندس محسن فروغی.