آیینهای نوروزی در اردبیل؛ از تکمچیها تا پیامآوران بهار
«جابر عناصری»
«از انتشارات اداره فرهنگ عامه»
یكی از جشنهای دیرینۀ سرزمین ما كه نشانهای از شكوه و عظمت كشور كهنسال ماست، عید نوروز است. این جشن با وجود گذشت قرون و اعصار هنوز هم اصالت خود را حفظ كرده و در سراسر كشور مخصوصاً در دهكدهها و كوهپایههای وطن ما باشكوه و جلال بیشتری برگزار میشود. این مقاله تحقیقاتی است كه در زمینه اعتقادات روستاییان سادهدل اطراف شهر اردبیل در خصوص چهارشنبه سوری و عید نوروز انجام گرفته و در آن از توصیف و تشریح جزییات آداب و رسوم این جشنها تقریباً صرف نظر شده است. این روستاییان پیش از فرا رسیدن نوروز، پیكهایی به شهر میفرستند تا حلول سال نو را با ترانههایی كه میخوانند به مردم تهنیت بگویند و در ضمن آن منشاء این سنت را كه رنگ مذهبی به آن دادهاند و عقاید خود را درباره اینكه از چه زمان مراسم چهارشنبه سوری و جشن نوروز برجای مانده است، بیان نمایند.
روستاییان اطراف شهر اردبیل، چهارشنبه سوری را به امیر مختار ثقفی نسبت میدهند و معتقدند: « هنگامیكه مختار به خونخواهی « حسین بن علی » (ع) قیام كرد، دستور داد بر پشت بامها آتش بیفروزند تا با این آتش یاران حسین (ع) آگاه شوند كه قیام مختار شروع شده است و در میدانهای شهر گرد هم آیند و نبرد را آغاز كنند ».
عقیده دیگرشان این است كه چهارشنبه سوری را یادگار پیروزی مختار بر دشمنان حضرت حسین (ع) میدانند و میگویند: « وقتی كه غلبه بر خصم پایان یافت، امیر مختار دستور داد كه به نشانۀ این پیروزی در پشتبامها آتش بیفروزند و سرور و شادمانی كنند ». علاقه به علی بن ابیطالب و محبت به آل علی تا جایی فكر مردم متدین روستاهای شهر اردبیل را به خود مشغول ساخته كه حتی برخی از رسوم باستانی را نیز به علی (ع) و اولاد او نسبت میدهند. نه تنها در دهكدههای مجاور بلكه در خود شهر اردبیل نیز اغلب مردم معتقدند كه: « در نخستین روز سال نو، امیر المؤمنین علی در عالم عرش بر تخت سلطنت جلوس كرده و بر گردن یزید لعین لگام میزند. در این روز نو شربتهای شیرین و گوارا به جای آب در جویهای بهشت روان میشود و در حرم قدس الهی دوستداران علی (ع) و یاران حسین (ع) و دیگر پیشوایان دینی شادمانی میكنند چونكه مولای مؤمنان بر یزید و هوادارانش كه از پستترین موجودات شناخته شدهاند، غلبه میكند. در این هنگام در آن عالم علوی، جبرییل پیك نوروز است و قاصد حلول سال نو. و وقتی كه جبرییل پیام نوروز را به حضرت محمد (ص) میرساند، پیغمبر خدا از در گاه باریتعالی مسئلت مینماید تا این سال نو بر بندگان راستین او مبارك باشد »
روستاییان میگویند: « ما نیز باید به تأسی از آن عالم، شادمان باشیم و جامۀ نو بپوشیم».
در این موقع از سال پدران و مادرانی كه بضاعت چندانی ندارند برای امیدوار كردن خود و كودكانشان میگویند كه: « عید نوروز از آنِ علی است و او هرگز ما را مأیوس نخواهد كرد » عجب این است كه این مردم سادهدل با تحمل هر زحمتی وسایل سال نو را تهیه میكنند و آنچه را كه فراهم میآورند، موهبتی میدانند كه از طرف شاه مردان علی برآنان نازل شده است.
اما دربارۀ پیكهای نوروز:
گفته شد كه روستاییان اطراف شهر اردبیل هنگام سال نو پیكهایی به شهر میفرستند تا با خواندن ترانههایی حلول سال نو را به مردم تبریك بگویند. اردبیلیها این پیكها را شگونآور میدانند و با نقل و شیرینی از آنان پذیرایی میكنند. پیكها در حالیكه یك سینی بزرگ در دست دارند و در آن شمعی روشن كرده و نقل و نباتی ریختهاند و سبزهای و تمثالی از حضرت علی (ع) گذاشتهاند به در خانهها میآیند و ترانههایی میخوانند.

آنان در حالیكه در سینی بزرگی شمعی چند روشن كرده و نقل و نباتی ریختهاند و سبزه و تمثالی از حضرت علی (ع) گذاشتهاند به در خانهها میآیند و ترانههایی میخوانند و هدیه میگیرند.
بعضی از پیكهای نوروز كه آنان را « تَكَمْ چی » مینامند، با عروسكی به نام « تَكَه »(1) به شهر می آیند و با تكان دادن آن ، سرودها و ترانههایی در توصیف چهارشنبه سوری و عید نوروز میخوانند. « تكم چی »ها وقتیكه به شهر میآیند، گویی قاصدی بزرگ هستند از سرزمینهای دور دست كه فقط پیامآور نوروزند. در آن روزها از هر كوی و برزنی كه بگذرید، « تكم چی »ها را با لباسهای محلی خواهید دید كه كودكان دور و برشان را گرفته و چشم هایشان را به « تَكَه » آنها دوختهاند و به ترانههایشان گوش میدهند. « تكم چی »ها چنان بنظر میرسند كه زودتر از اردبیلیها از فرا رسیدن سال نو آگاه شدهاند و رسالت دارند كه فرا رسیدن نوروز را به اهل شهر اطلاع دهند. در این هنگام غیر از « تكم چی »ها روستاییانی را نیز در شهر خواهیددید كه شاید برخی از آنان هیچ روزی از سال را به شهر نیامدهباشند مگر در این زمان كه از دامنههای سبلان به شهر اردبیل رو آورده و در كیسههایی بزرگ، گلهای صحرایی و گل نوروز و سبزیهایی كه مختص دامنه كوهها و كُتلهاست با خود همراه میآوردند. این روستاییان كه « یمْلیكْ چی (2) » نامیده می شوند هر چند نفر با هم همآواز میشوند و پی در پی میگویند: « سبزیهای نورس دامنههای سبلان را آوردهایم » و در راه خود درِ هر خانهای را میكوبند و اشعاری در وصف نوروز میخوانند و دستهای از گل نوروز با كمی سبزی برای هفتسین به خانوادهها میدهند. هر خانواده اردبیلی نیز هدیهای به آنان میبخشند و « یمْلیكْ چی » ها بار دیگر همآواز شده، راهی كوچه و پسكوچههای شهر میشوند.
دستهای دیگر از پیكها، تخممرغ رنگكرده با خود به شهر میآورند و به هر خانهای مراجعه میكنند و تخم مرغی میدهند و مقداری قند و چای و خوراكی میگیرند. و گاهی هم به جای اینكه تخم مرغ را رنگ بكنند، با نخهای ابریشمی قالبی بر تخم مرغ میپوشانند. ( ذوق و سلیقه روستاییان در بافتن این قالبها و نگارین كردن آنها با نخهای ابریشمی قابل تحسین است و هر یك نشانهای از هنرمندی زنان روستایی است).

راست: گاهی به جای اینكه تخممرغ را رنگ كنند با نخهای ابریشمی و با نقشهای جالب قالبی بر تخممرغ میپوشانند
چپ: «تكم چیها» «تكه» را به حركت در میآورند و اشعاری در توصیف چهارشنبه سوری و عید نوروز میخوانند
گاهی پیكها دانههای اسپند را كه از چند رشته نخ گذراندهاند و دعاهایی بر آن آویختهاند به اهالی شهر ارمغان میآورند تا در سال نو از چشمزخم در امان باشند. روستاییان برای این تحفه اهمیت زیادی قایلند و اگر به خانههایشان در روستاها بروید زینت دیوارهای اتاقشان همین اسپندهای برنخ كشیده شده است. دیگر از پیكهای نوروزی كه باید نام برد، ماهیفروشهای دورهگردند كه دو سه روز پیش از عید با سبدهایی از رودخانههای مجاور شهر اردبیل ماهیهای كوچكی صید میكنند و در سطل هایی میریزند و به اردبیل میآورند، آنان در اشعاری كه میخوانند مرتب ذكر میكنند كه: « حلول سال نو نزدیك است _ ماهی سفره عید را فراموش نكنید » .

دانه های اسپند آویزان برای دور ماندن از چشم
اهالی اردبیل با كمال رغبت به پیكهای نوروزی كمك میكنند، چون معتقدند كه همه پیكها شگونآورند و بركت نوروزی را با خود به شهر و خانهها میآورند. این پیكهای نوروزی را شما فقط در اواخر اسفند ماه و دو سه روزی به عید نوروز مانده خواهد دید. آنان با پولهاییكه به عنوان هدیه از اردبیلیها گرفتهاند نقل و نبات و خشكبار نوروزی و لباسهای نو میخرند و چند ساعتی به تحویل سال نو مانده به دهكدههای خود باز میگردند. در این هنگام گویی رسالت بزرگ خود را به پایان رساندهاند چون به سرعت راهی زادگاه خود میشوند سبزهها را در جویهای آب انداخته و « تَكه » را در كیسه خود میگذارند چون دیگر تا سال آینده « تَكه » وظیفهای ندارد. اهالی اردبیل همواره در نزدیكیهای عید چشم به راه « تكم چی » ها و دیگر پیكهای نوروز هستند. چون میدانند هر زمان كه آنان به شهر بیایند باید خود را برای برگزاری مراسم نوروز آماده كنند. البته نباید تصور كرد حرفه آنان تكدی و سؤال است بلكه این رسمی است و آنها به جا آورنده این رسمند.
در زیر برخی از ترانههایی كه این پیكها میخوانند به گویش آذربایجانی آوردهشده و به فارسی ادبی ترجمه شده است. باشد كه از مطالعه اصل این ترانهها كه سالهای سال است سینهبهسینه از دهاتیها بههم رسیده است به اعتقادات مردم سادهدل و متدین روستاهای شهر اردبیل در مورد چهارشنبه سوری و عید نوروز بیشتر پی برده شود.
بهار آمد. بهار آمد . خوش آمد علی با ذوالفقار آمد. خوش آمد
سیزون بُو تازه بایرامُوزْ مبارك آیوز. ایلُوز. هَفتُوز. گونوز مبارك
جناب جبرییل نامه گَتیردی گَتیر جًگین پیغَمَبَره یتیرد
« مبارك قُولَّلارِنْ گُوَه گوتُوْردی » سیزون بُو تازه بایرامُوزْ مبارك
آیوز . ایلُوز. هفتُوز. گونوز مبارك
امیرالمؤمنین تَخْتَه چِخاجاخ یزیدُون بویننا نوختا وراجاخ
« شیرین شربت سویرینَه آخاجاخ » سیزون بُو تازه بایرامُوزْ مبارك
آیوز. ایلُوز. هَفتُوز. گونوز مبارك
امیرالمؤمنین مولای قَنْبَر مینوبُدور دولدُ ولَه یانندا قَنْبَر
سیزون بُو تازه بایرامُوزْ مبارك آیوز. ایلُوز. هفتُوز. گونوز مبارك
ایلْدَنْ ایلَه بُو بایرامی دیلَّر یوموْرْتانی یدی رنگَه بُویالّلار
دولتیلَر تازه پالتار گیلَّر كاسیبلار كهنه پالتاری یؤوب گیلََّر
« امیر مختارا رحمت دیلََّر »
داملاردا اوت یاندروپ توپ فیشك لَر آتالّلار
« امیر مختار رحمت دیلَّر »
ترجمه به فارسی ادبی
بهار آمد. بهار آمد. خوش آمد علی با ذوالفقار آمد. خوش آمد.
عید نوروز شما مبارك ـ ماه و سال و هفته و روز شما مبارك جناب جبرییل نامه آورد ـ به محض آوردن به پیغمبر رسانید.
« پیغمبر بازوان مبارك خود را به آسمان بلند كرد»
عید نوروز شما مبارك ـ ماه و سال و هفته و روز شما مبارك امیرالمؤمنین بر تخت جلوس خواهدكرد ـ بر گردن یزید لگام خواهد زد.
« شربت شیرین به جای آب روان خواهد شد »
عید نوروز شما مبارك ـ ماه و سال و هفته و روز شما مبارك امیرالمؤمنین مولای قنبر ـ سوار بر دولدول شده است و قنبر در كنارش ( ایستاده است ).
عید نوروز شما مبارك ـ ماه و سال و هفته و روز شما مبارك هر سال ذكری از این عید میكنند ـ تخم مرغ را به هفت رنگ، رنگ میكنند.
اغنیاء لباسهای نو در بر میكنند ـ فقراء لباسهای كهنه را شسته به تن میكنند.
« به امیر مختار رحمت و درود می فرستند »
در پشت بامها آتش میافروزند با توپ و فشنگ سرور و شادمانی میكنند
« به امیر مختار رحمت و درود می فرستند »
1 – « تكه » عروسكی است بیشتر به شكل شتر، كه از تخته می سازند و آن را با آیینه و تكه پارههایی از فرش و گلیم و با منجوقهای مختلف زینت میكنند و دُمی از مو بر آن میچسبانند و پری از پر مرغ و خروس بر سر آن می گذارند. عروسك گردانها را « تَكَمْ چی » گویند.