آثار تاریخی کاشان؛ از تمدن سیلک تا مسجد میدان
پیش از آنكه هیأت نمایندگان باستانشناسی موزه لوور كشور فرانسه به ریاست آقای پرفسور مان گیرشمن R.Ghershman ایرانشناس در سال 1313 و 1316 خورشیدی شروع به یك رشته مطالعات تاریخی و گمانهزنی در تپههای قدیمی معروف به سیاَرك یا سیالَك كه در سه كیلومتری جنوب غربی شهر كاشان كنونی و در سر راه بقعه زیبای امامزاده ابراهیم ( از ابنیه دوران قاجار و قرن سیزدهم هجری ) به قصبه و باغ تاریخی فین واقع شده است، اقدام نمایند و اهمیت و منزلت دارالمؤمنین كاشان كه بنا به گفته شاردن فرانسوی عروس شهرهای ایران دوره صفوی بشمار میآمد، بیشتر از لحاظ معماری و دارا بودن آثار دوران اسلامی و تزیینات هنری و منسوجات یدی و صنعت كاشیپزی عام بوده است، بالاخص شهرت هنرمندان كاشیكار و كاشیتراش این شهر بر اشتهار و معروفیت كاشان میافزود.(1)
لیكن در خلال كاوشهای علمی و باستانشناسی در دو تپه بزرگ و كوچك و گورستان ما قبل تاریخ سیارك و كشف آثار ساختمانی در روی دوتپه و پیدایش اشیاء زیر خاكی فراوان موجب شد كه به استناد مدارك فراوان دامنه تاریخ این ناحیه باستانی تا حدود 1750 و 2800 قبل از میلاد كشانیده شود، به شهادت آثار كشف شده كه شامل خشتهای بزرگ و ضخیم و آلات و ادوات سنگی و مفرغی و انواع و اقسام ظروف سفالین ساده و مصور و شیشه و مهرههای گلین و استخوانی كه در دل تپهها و درون قبور به امانت باقیمانده بود قدمت و پیشینه این سرزمین تاریخی را ثابت نمود بدین معنی كه در این منطقه كهنسال مردمانی در حدود سی قرن قبل از میلاد میزیستهاند كه دارای تمدن خاصی بودهاند، از مقایسه آثار و میراث مادی آنها با سایر گنجینههای باستانی مانند اراضی موسیان و گیان نهاوند و تپه حصار دامغان و مناطق پیش از تاریخ مرودشت و تخت جمشید و ویرانههای شوش و اطراف زیكورات عیلامی چغازنبیل دزفول و نواحی دهلُران لرستان میتوان پیشینه تمدن و تاریخ ساكنین اراضی دشت سیالك را معاصر و هم زمان با دوران باستانی شوش اول و هزاره سوم قبل از میلاد دانست.
مهمترین سند تاریخی و علمی كه در طی این كاوشهای دقیق نصیب تمدن ایران باستان گردید پیدایش الواح گلی بهنام پرتو عیلامیت Proto - ilamite است. این الواح گلی دارای علایم و ترسیمات تخیلی و قراردادی Ideogram میباشد. این نكته بسیار مهم در نتیجه بررسی و تتبعات دامنهدار محققین و دانشمندان و علماء خارجی كه در رشته خواندن خطوط تصویری مطالعات و تبحر كافی دارند ثابت شده است كه این خطوط و علایم ترسیمی بر روی این قطعات گلی در زمره قدیمترین آثار نگارش دست بشری بشمار میرود و در فلات ایران تنها نقطهایست كه پیش از عهد اورارتو و هخامنشی مدارك كتبی به دست بشر امروزی داده است. مضامین و مفاد متن این الواح یا استوانههای گلی بیشتر شامل صورتحساب و قبض رسید و عنوان و علامت مالكیت و ثبت و انحصار كالاهای تجاری بوده است. كشف این راز تاریخی و سایر نكات و تصاویر و نقوش و امهار و سنگهای گرانبها و لوازم زینتی و غیره كه توأم با اشكال طیور و انسان و حیوان بر روی ظروف سفالین گورستان سیارك است موجب شده كه از جهات عدیده هنر و صنعت این دوران مورد مطالعه دقیق قرار گیرد.(2)
در اینجا بی مناسبت نیست كه خلاصهای از ترجمه متن سخنرانی آقای ر. گیرشمن رئیس هیأت كاوشهای علمی تپه های سیارگ را كه پس از پایان فصل اول حفاری كه در تالار موزه ایران باستان ایراد نمودهاند عیناً نقل مینماییم تا معلوم شود كه تا چه اندازه خدمات ایران به تمدن جهانی و بنیانگذاری نهضتهای علمی و هنری مؤثر بوده است.
« ایران از دوران ماقبل تاریخ بهمنزله شاهراه عظیمی بوده كه از این معبر تاریخی برای انتقال افكار و نهضتهای جهانی استفاده و استفاضه میشد، و از سوی دیگر این سرزمین نامدار در حكم میانجی تمدن شرق و غرب و پل ارتباط عالم آنروز بشمار میرفت، در حالی كه از نتایج تمدن ملل و اقوام دیگر بهرهمند میشد هرگز از تأدیه آنچه دریافته بود باز نمیایستاد، با كمال ایمان و نهایت اختصار میتوان گفت: اقدام ایران شامل دریافت داشتن، ساختن و پرداختن و سپس منتقل كردن تمدن به شرق و غرب عالم بوده است ».
آبادانی باستانی و ییلاقی و خوشمنظر نیاسَرْ یا نِیسَر كاشان كه بنای دهكده و چهار طاقی آتشكده آن منسوب به دوران شاهنشاهی اردشیر ساسانی ( 226 میلادی ) میباشد، گواه دیگری بر قدمت تاریخی این ناحیه كهنسال ایران است، بنای این آتشكده گنبددار كه به نام آتشكده اردشیر موسوم است در اعداد زیباترین چهار طاقهای دوره ساسانی است كه بر فراز تپه مرتفعی بنیان نهاده شده، ساختمان آتشكده اردشیر از سنگ و ساروج است كه در نهایت استحكام و استواری بنا گردیده است(3).
نخستین مرتبه كه بنای این آتشكده در محل مورد مطالعه دقیق معماران و باستانشناسان قرار گرفت و مقاله مستندی درباره خصوصیات آن به پیوست نقشه و عكس به زبان فرانسه منتشر شد در سال 1316 خورشیدی بود كه نگارنده این مقاله كه در آن سال بهعنوان بازرس فنی اداره كل باستانشناسی همراه هیأت حفاری علمی سیالك بودم به اتفاق آقای مهندس پ. هاردی فرانسوی P. Hardy عضو میسیون حفاری در كاشان از آبادی نیاسر و چهار طاقی آتشكده آن بازدید به عمل آوردیم، و سپس شرح كامل این بنای آتشكده را كه در دومین چهار طاقی و آتشكده ساسانی در محدوده كاشان كنونی است ( آتشكده نطنز ) در ضمن انتشارات هیأت حفاری به چاپ رسانیده شد(4).
آبادی نیسر درحقیقت مرهون بركت چشمه اسكندریه است كه از دامنه كوهستان شمالی بنام وَلَمْ سرچشمه گرفته و پس از عبور از ارتفاعاتی ( در حدود 1600 متر ) بهنام تالار و تشكیل آبشاری به همین نام اراضی نیاسر را مشروب مینماید. عقیده عدهای از محققین و باستان شناسان با توجه به آثار و علایم دیگر بقایای ابنیه باستانی كه در اطراف این قصبه ییلاقی به دست آمده و كشف شده، براین است كه وجود چشمه اسكندریه موجب آبادی و رونق تاریخی و نزهت و صفای فراوان این گلزار كاشان شده است. آثار حجاری در ارتفاعات صخرهسنگی تالار و چند حلقه چاه در اطراف و جوانب بنای چهار طاقی ساسانی دلیل و شاهد دیگری بر وسعت این منطقه باستانی میباشد، چنانكه با كشف پناهگاههای تاریخی و غارهای كوهستانی در این ناحیه تقریباً به ثبوت رسیده كه این دخمههای غارمانند كه در رأسالخط جبال سنگی قرار گرفته است به منزله مقر عبادتگاه و مساكن موبدان و خادمین آتشكده بوده است.
گورستان قدیمی نیسر كه قسمتی از آن به نام قبرستان تخت سرخ شهرت دارد حاوی آثاری از دوران قبل از اسلام و دوران اسلامی است با تحقیق و گمانهزنی كه در این مناطق به عمل آمده سفالهای متنوع فراوانی به اشكال مختلف و هم چنین آلات و ادوات برنزی و استخوانی و پیكانهای فلزی و قطعات كاشی لعابدار كشف شده است امید است با انجام كاوشهای علمی در آینده نزدیك پیشینه تاریخی ساكنین این ناحیه كوهستانی زیبا و خرم هم مانند ساكنین گذشته تپههای سیالك روشن و آشكار شود. از بناهای اوایل دوره اسلام ( قرن اول و دوم و سوم و چهارم هجری ) در كاشان تاكنون نمونه مستندی شناخته نشده است لیكن این نكته مسلم است كه در محدوده كاشان قدیم و در نواحی نیسر و دروازه لَتْحُرْ آثاری از دوران اوایل اسلام موجود بوده كه بتدریج از بین رفته است.

منظرهای از كاوشهای هيأت علمی فرانسوی در گورستانهای سيالك در آبان 1316 خورشيدی
خوشبختانه آثاری از دوره سلجوقیان (429ـ552 هجری ، 1037 ـ 1157 میلادی) مانند مسجد جامع و مناره آجری آن ( مورخ 453 هجری ) و مناره زین الدین در شهر كاشان باقی مانده است كه معرف رونق و آبادی این ناحیه در قرن ششم هجری است. همچنین بقایای حصار و باروی عظیم معروف جلالی را از بناهای دوران سلطان جلال الدین ملك شاه سلجوقی (465 ـ 485 هجری) میدانند.

شهرستان كاشان با مقایسه نسبت به شهرستانهای دیگر ایران ( به استثناء چند شهرستان استان آذربایجان شرقی و غربی و ناحیه ابرقوی فارس ) با اینكه از یك سو دچار صدمات تاریخی فراوان شده و از سوی دیگر حوادث طبیعی مانند زلزله بر پیكر ابنیه آن لطمات جبران ناپذیری وارد كرده است، از نظر دارا بودن آثار دوران مغول و قرنهای هفتم و هشتم و نهم و دهم هجری در اعداد اماكنی است كه توانسته است باز هم قسمتی از بناهای خشتی دوران مغول ( آرامگاه بابا افضل در مَرقْ و محراب مسجد قمصر ) را حفظ نماید و همچنین از زمان تركمانان آققویونلو ( مسجد میدان ) و عصر درخشان صفوی ( باغ تاریخی فین، امام زاده حبیب بن موسی، مسجد وزیر، امامزاده میر احمد، بقعه پیر داود قمصر) و دوره قاجار ( مدرسه سلطانی و امامزاده ابراهیم و مدرسه آقا و منزل بروجردی ) دارای آثار مشهور و فراوانی است، از این رو است كه میتوان این ناحیه كهن باستانی را در حكم گنجینهای از تمدن ما قبل تاریخ تا حال حاضر دانست.
ظرف گلی منقش كه صورت مرد جنگی پيادهای را كه كلاه خودی بر سر و كمانی دردست دارد نشان میدهد. محل كشف گورستان سيالك
از طرفی دیگر شهر كاشان از لحاظ مطالعات شیوههای مختلف معماری و هنرهای تزیینی و یدی و بالاخص صنعت كاشیسازی دارای اهمیت و مقام ارجمندی است. با مختصر مطالبی كه در مقدمه بالا در باب شواهد و اسناد كهن این سرزمین باستانی نوشته شد میتوان گفت تا اندازهای به پیشینه تاریخی كاشان كه مخزنی از اسرار هنرهای ملی ایران را در بردارد آشنایی حاصل شد اینك به شرح منظور اصلی این مقاله كه نگارش تاریخچه ساختمان مسجد میدان ( پاسنگ ) یا مسجد خواجه عماد الدین شیروانی است میپردازیم. مسجد میدان از بناهای مهم تاریخی شهر كاشان است كه در جنب بازار مسفروشان و مقابل میدان واقع شده است، بنای این جامع تاریخی متعلق به زمان سلطنت سلطان جهانشاه قراقویونلو ( 841 - 874 هجری ) است كه بر طبق كتیبه سر در آن، بانی بنا خواجه امیر عماد الدین شیروانی در سال 868 هجری ( 1463 میلادی ) می باشد.(5)

این جامع قرن نهم هجری كه به نام مسجد عمادی هم نیز خوانده میشود شامل جلوخان و دو سر در با كتیبه تاریخی و هشت و سنگاب و صحن دو طبقه و دو صفه و چند شبستان و گنبد آجری و منبر كاشی معرق نفیس و آب انبار تاریخی میباشد. در جلوخان این مسجد یازده عدد احكام و فرمان تاریخی در روی سنگ نقر شده و بر دیوار نصب گردیده است، مطالب و مفاد این احكام شاهانه معرف اوضاع تاریخی و اجتماعی و اقتصادی و اداری آن روزگار میباشد(6).
سر در مسجد كه مزین به گچبری و قطار و یزْده بندی و كتیبه تاریخی بخط رقاع برجسته توأم با نقاشی آب و رنگ میباشد نمونه ممتازی از هنر معماری و تزئینی دوران تركمانان قراقویونلو و نیمه دوم قرن نهم هجری ( 1463 میلادی ) میباشد.
متن كتیبه تاریخی سردر كه حاوی نام ابوالمظهر جهانشاه(7) و بانی مسجد عماد الدین محمود شیروانی است بدین قرار است:
« و الله العظمه و الكبریا و لا اله سواءٍ اتفق بناء. هذا الجامع تقرباً الی الله فی ایام دوله السلطان الاعظم الاعاظم الخواقین فی العالم المنظور بانظار عواطف الله معز الدنیا و الدین ابوالمظفر جهانشاه خلدالله ملكه و سلطانه و الحرم الشریفته العلیا(8) ایدالله مملكتهما الموفق بالتوفیق السبحانی عماد الدین الشیروانی ایدهلله تعالی فی ادوار الحیوته و اجتهاده فی مرضاته سنه ثمان و ستین و ثماثمائه». 868 هجری
دورنمای آبادی نياسر
كتیبه سمت چپ سردر حاوی آیاتی از كلام الله مجید بر روی گچ می باشد و در انتهای این كتیبه نام كاتب و تاریخ آن چنین ثبت شده است:
« حرره محمد شریف النحاس فی 1123».

آتشكده یا چهار طاقی اردشیر ساسانی در قریه نیاسر بعد از تعمیر سر در مسجد و مقرنس كاری و تزیینات گچ بری و قسمتی از كتیبۀ تاریخی آن
در حد فاصل كتیبه تاریخی و كتیبه سمت چپ سردر بیت زیر در روی جرزی گچبری شده است:
در پیش آنكه آینه خاطرش جلیست داند كه گچ بری عمل مرتضی علیست
این سردر به كرات مرمت گردیده است، و چنانكه از قرائت كتیبهای معلوم میشود آخرین تاریخ تعمیر این جامع در سال 1243 هجری است كه به دستور اسمعیلخان حاكم كاشان انجام یافته است.

هنر كاشی معرق و كتیبۀ تاریخی آن دورنمایی از باغ تاریخی فین و صفه آن
دو لنگه در چوبی ظریف مدخل مسجد دارای كتیبهای به شرح زیر است:
در روی لنگه در سمت چپ در داخل قابی به خط برجسته چنین حكاكی شده: « حسب الامر اعلی به تاریخ شهر محرم سنه 1123 به سعی كمترین ابن میرزا محمد المتولی به اتمام رسید ».
در داخل هشت مسجد ، كه در وسط آن سنگابی قرار دارد، یك قطعه سنگ مرمر شفاف به شكل مربع مستطیل در داخل جرز نصب شده است بر روی آن چنین نقر شده است:
« یا الله یا محمد یا علی 1113 ».
در دهلیز سمت راست مسجد كه داخل صحن میشوند در روی بدنه جزری یك قطعه كاشی معرق كه در متن و حواشی آن این كتیبه خوانده میشود نصب گردیده است:
لا اله الا الله محمد رسول الله علی ولی الله.
ای نسخه ناصۀ الهی كه تویی وی آیینه جمال شاهی كه تویی
بیرون ز تو نیست هر چه در عالم هست از خود بطلب هر آنچه خواهی كه تویی
وقف قطب الدین بن شمس الدین فیروز آبادی مِیپُدْ یزد سنه 897.
صحن مسجد تقریباً مربع شكل و چندان وسیع نمیباشد و به طوری كه از ظاهر دیوارهای آن معلوم میشود چندین مرتبه تعمیر و مرمت شده، لیكن این ترمیم ظاهری تغییری در هیأت اصلی صحن مسجد نداده است. در وسط صحن مسجد محل حوضخانه سرباز آن واقع شده، كه به وسیله چند پله كه از كف صحن اصلی شروع میشود به حوض خانه منتهی میگردد. در سمت راست و چپ مدخل ورودی دو صفه است، در پشت صفه طرف راست شبستان بزرگی در زیر گنبد آجری ساخته شده است و در جنبین آن هم شبستانهای دیگری احداث گردیده است.
در داخل شبستان و زیر گنبد و در طرف راست محراب منبری از كاشی معرق به ارتفاع چهار متر كه دارای شش پله است مشاهده میشود، این منبر از لحاظ هنر و تراش كاشیهای رنگین و ظرافتی كه در آن به كار رفته است از نمونههای ممتاز و عالی معرق كاری كاشان به شمار میرود. در بدنه راست منبر مزبور این كتیبه در دو سطر به خط رقاع خوانده می شود: « فی ایام دوله السلطان الاعاظم و الخاقان الافخم الاكرم غیاث الدنیا و الدین السلطان ابو سعید كوركان خلد الله ملكه و سلطانه. یا غیاث المستغیثین ، عمل حیدر كاشیتراش».
در پشت صحن مسجد محوطه دیگری میباشد این محوطه دارای مدخل و سردری است كه در حكم معبری به محلات پشت مسجد میدان است، در این سردر (جنب آب انبار ) لوحی تاریخی كه متضمن اشعاری در باب ساختمان مسكن خیری توسط شاه عباس اول صفوی (996-1039 هجری) است نصب شده و این كلمات و ادبیات و تاریخ سال 1033 در روی آن منقور است . الله ربی و التوفیق و نستعین بالله .
شكرِ للَه كه از عون الله در زمان شه جمشید حشم
شاه عباس سلیمان فرمان ملكت آرای عجم شاه عرب
بانی هر بر و بومی كه شود شود آن خیر بنا كشف ارم
صاحب همت عالی تا جا كه به تاجا حسباً گشته علم
دُر یكدانه دریای سخا سرو سركرده ارباب همم
مسكنی ساخت پی خیر و خدا آن ز اخیار كریمان اكرم
كه در او هر كه دمی مسكن كرد گشت سلطان حرم از محرم
چون شد آن خیر بنا اتمامش ظاهر و خلقی از آن شد خرم
جستم از كلك ر سَحویی تاریخ مسكن خیر بنا كرد رقم
1033
در اطراف این جامع معتبر و زمان ساختمان آن بناهای دیگری ساخته و پرداخته شده بود كه امروزه اثری از آن ابنیه مانند دارالشفا، خانقاه، كاروانسرای، حمام و غیره دیده نمیشود. در اینجا سزاوار است همانطور كه در كتیبه تاریخی سردر مسجد نام بانی آن ثبت شده است اشارهای به آرامگاه این بانی خیر و موقوفاتی كه بر این مسجد وقف نموده است(9) بشود تا همانطور كه در متن موقوفات مسجد ( مورخ 23 رجب 877 هجری قمری ) ثبت شده است .
بساخت مسجد جامع عماد دولت دین به شهر شاه ولایت برای روز جزا
ز ساكنان حرم این ندا رسید به گوش لقد تقبل منه تقبل حسنا
هماره با یادآوری نام و مقام وی روان او شاد و مشمول الطاف الهی گردد. از جمله قبور قدیمی كه در میدان مقابل مسجد كه به نام گورستان دارالشفا خوانده میشد وجود داشت، سنگ قبر آرامگاه امیر عمادالدین محمود شبلی شیروانی بود، چون در نتیجه عمران و آبادی شهر كاشان گورستان مذكور تبدیل به میدان میرعماد گشت بقعه بسیار محقری در جنب میدان به نام آرامگاه امیر عماد ساخته شد و سنگ قبر بانی مسجد را با سنگ دیگری به آن بقعه منتقل نمودند، سنگ قبر میر عماد به شكل مربع مستطیل است كه در روی سنگ و اطراف آن آیه الكرسی و اسامی چهارده معصوم به خط رقاع نقر شده است و بر بالای سنگ چنین خوانده میشود :
« وفات یافت جناب سعید مغفور خواجه عمادالدین محمودبن خواجه شبلی شیروانی فی 882 ».
در دیواره پایین سنگ این بیت حجاری شده است :
هر كه آمد به جهان اهل فنا خواهد بود آن كه پاینده و باقی است خدا خواهد بود
در زیر این بیت نام حجار چنین كنده شده: عمل استاد خواجه جان.
در روی سنگ دیگر كه از لحاظ سنگتراشی شباهت كلی با سنگ آرامگاه میر عماد دارد این بیت شعر در بدنه بالای سنگ كنده شده است :
اینقدر هست كه قومی پس و قومی پیش اند چون نظر باز كنی نوبت ما خواهد بود
در خاتمه این مقاله بار دیگر به استناد مدارك مكشوفه در اراضی سیارگ و گورستان پیش از تاریخ آن و آثار دوران ساسانی و سلجوقیان و مغول و تركمانان و صفوی و قاجار و بالاخص آرامگاه شاه عباس اول صفوی ( در پشت مشهد، بقعه حبیب بن موسی ع ) در كاشان و باغ تاریخی فین و آثار نطنز و اَبیانِه و اَفوشْتِه و سد صفوی قهرود و آرامگاه بابا افضل در مَرَق و مشهد قالی شوران اَرْدِهال و مدرسه سلطانی و منزل بروجردی بدون شك در آینده نزدیك این شهر كه زمانی به نام خطه شریفه، مدینه طیبه، شهر شاه ولایت، دارالمؤمنین كاشان، و بنابر نوشته شاردن فرانسوی عروس شهر های ایران دوران صفوی نامبرده شده است، به صورت یكی از مراكز مهم مطالعات معماری اسلامی ایران و محل تحقیقات تاریخی و كاوش های علمی در خواهد آمد. ما به انتظار فرا رسیدن چنین روزی كه یقیناً دیری نخواهد كشید خواهیم بود.
نویسنده و پژوهشگر: نصرت الله مشكوتی عضو شورای عالی باستانشناسی
1-برای ساختن و پرداختن صنعت مهم ملی كاشیپزی، كارگاههای مشهوری در قرن هفتم و هشتم هجری در ایران دایر بوده است از مهمترین مراكز كاشیپزی آن عصر در مرتبه اول باید نام كاشان و ری و سلطانآباد و سلطانیه و دامغان و قم و ساوه و نیشابور و مشهد و گرگان برده شود در بین این نقاط مصنوعات كورههای كاشی كاشان و دامغان و ری از لحاظ رنگ آمیزی و ظرافت دارای امتیاز و اعتبار خاصی بودند.
2–برای آشنایی كامل به اهمیت تاریخ حفریات سرزمین سیالك و جریان كاوش علمی و اشیاء كشف شده مراجعه شود به گزارش و یا كتاب حفریات سیالك نوشته ر. گیرشمن فرانسوی. چاپ 1933 میلادی. پاریس . صفحات 37-34- جلد اول و دوم.
3–در تاریخ قم به وصفی دیگر در وجه تسمیه نیاسر و بنا و بنیاد آنجا ناطق است كه اردشیر پادشاه عجم بعد از فتح و غلبه اصفهان بر سر این چشمه آمد محلی رفیع، خوش آب و هوا یافت. گفت همانا سه روز عشرت كنیم چه این محلی است با روح و فضا و از وفور گل و لاله و ریا حین « نگارخانه چین است و نقش ارتنگی » بزمی ملوكانه آراستند ، افریدون كه سردار لشگر اردشیر بود چنین گفت كه گل و ریاحین بزم شراب اهل رزم سرهای شجاعان است. گویند سیصد نفر از ابطال شجاعان همراه داشت، حاضر ساختند گویا به این زبان و لغت بیان نمود كه « هر آیند خرن افرینان سر » و بدین جهت به نیانسر موسوم شد و از كثرت استعمال نیاسر می گویند، زیرا كه « نی » به زبان فارسیان عجم به معنی شجاع است و « نیان » جمع « نی » و « افر » كلمه رابطه است كه به زبان فرس « بر» میگویند و « هر آیند » یعنی آرایند و « خرن » به معنی مجلس است ، ترجمه این جمله آنكه بیارایند مجلس ما را به سر شجاعان خلاصه بعد از سه روز فرمان داد تا بر فراز آن كوه همان باغ و تالار را بنا كردند و در اطراف و نشیب آن دیهی بزرگ بنیاد نمودند و در سمت غربی چشمه نیاسر چهار طاقی آتشكدهای از سنگتراش بنا نهادند چهارده زرع در چهارده زرع كه بالفعل بدون خرابی و درست برپا و معروف است به آتشكده اردشیر. نقل از كتاب تاریخ كاشان نگارش سُهیل به كوشش آقای ایرج افشار. كتابخانه ابن سینا. چاپ دوم 1341. تهران.
4–كتاب آثار ایران جلد اول ص 163 . كتابخانه موزه ایران باستان.
5–از بناهای دیگر دوران جهان شاه قراقویونلو كه در ایران باقی مانده و تا به حال شناخته شده است در مرتبه اول باید نام مسجد كبود تبریز و سپس درب امام اصفهان برده شود . این مسجد كه به مناسبت كاشیكاری معرق كبود رنگ به نام مسجد كبود خوانده میشود در زمره مساجد بسیار مهم و مشهور تاریخی ایران است، كاشیكاری و اسلوب ساختمان و طاق بندی آن بسیار جالب میباشند تزیینات هنری این جامع و كاشیكاری آن در عداد نفایس ارزنده تاریخ معماری و هنر دوران اسلامی ایران به شمار میرود كه در مقاله جداگانهای به شرح آن خواهیم پرداخت، طبق كتیبه سر در مسجد كبود این جامع تاریخی كه حاوی گنجینهای از هنر معرقكاری است باید در سال 830 هجری (38 سال قبل از ساختمان مسجد میر عماد در كاشان) به اتمام رسیده باشد، بانی مسجد كبود صالحه خاتون دختر جهانشاه بوده است.
بنای مشهور تاریخی درب امام اصفهان ( آرامگاه امامزاده ابراهیم بَطْحا و زین العابدین ) كه سردر اصلی آن به نام امیرزاده جهان شاه و مورخ به سال 857 هجری است در زمره ابنیه تاریخی و نفیس قرن نهم هجری به شمار است.
6–فهرست این احكام تاریخی به شرح زیر می باشد:
1- فرمانی به خط ثلث مورخ به سال 899 هجری به نام ابوالمظفر جهانشاه بهادرخان مربوط به فروش عادلانه اجناس و خواربار و عدم ایجاد مزاحمت برای ساكنین كاشان.
2-فرمانی به خط نستعلیق مورخ به سال 922 هجری به نام شاه طهماسب اول صفوی مربوط به رعایت جانب كشاورزان
3- فرمانی به خط نستعلیق مورخ به سال 941 هجری به نام شاه طهماسب صفوی مربوط به منع و ترك اعمال خلاف.
4- فرمانی به خط نستعلیق مورخ به سال 979 هجری مربوط به اهمیت امر زراعت و آبادانی.
5-فرمانی به خط نستعلیق مورخ به سال 981 هجری مربوط به رفع ظلم و ستم و بر انداختن بِدْعَت.
6-فرمانی به خط نستعلیق مورخ به سال 991 هجری مربوط به لغو حقوق دلالی در كاشان.
7-فرمانی به خط نستعلیق مورخ به سال 1002 هجری ( زمان شاه عباس كبیر صفوی ) مربوط به لغو بدعت در امور كیالی و حقوق تدفین اموات. ( این فرمان منظوم است )
8-فرمانی به خط نستعلیق به سال 1022 هجری ( زمان شاه عباس كبیر صفوی ) مربوط به معافیت اهالی از پرداخت مالیات در ماه رمضان.
9-فرمانی به خط نستعلیق مورخ به سال 1047 هجری (زمان شاه صفی) مربوط به جلوگیری و منع رسوم اعمال خلاف مروت .
10-فرمانی مورخ به سال 1106 هجری ( مقارن جلوس شاه سلطان حسین ) در باب ممنوع كردن قمار بازی و فروش چَرسْ و سایر ادویه مخدر.
11- فرمان مورخ به سال 1143 هجری ( زمان شاه طهماسب دوم ) در باب امحاء آثار بدعت.
7–میرزا جهانشاه قرایوسف از سلسه قراقویونلو در سنه 839 به حكم میرزا شاهرخ به حكومت آذربایجان منصوب شد و بعداً مالك تمامی ممالك عراق عرب و عجم و كرمان و سواحل دریای عمان و آذربایجان تا سر حد روم و شام شد. در جنگ با حسن بیك حاكم دیار بكر گرفتار شد و در حین فرار كشته شد (12 ربیع الثانی 872 هجری). جهانشاه 70 سال عمر داشت و جسد او را به تبریز نقل نمودند و در مظفریه كه خود در تبریز درست كرده بود دفن كردند ( لب التواریخ. باب پنجم فصل اول قراقویونلو ).
8–حَرَم العلیا عیال جهانشاه می باشد كه نزد جهانشاه منزلتی به سزا داشته است و در امور سیاست و حكومت مداخله می نموده است و در قضیه طغیان میرزا پیر بداق بن میرزا جهانشاه با پدرش وساطت نمود و به شیراز مسافرت كرد و پسر عاصی را به بغداد روانه نمود تا آتش عصیان خاموش شود ( جلد ششم روضه الصفا در ضمن احوال سلطان ابو سعید كوركان ).
9-متن چهار وقفنامه موقوفات مسجد جامع را شادروان سید حسین شهشهانی كه از علاقمندان بامور باستان شناسی و هنرشناسان بود در كتاب تاریخ كاشان ( ص 508 - 529 ) چاپ دوم تهران 1341 كتابفروشی ابن سینا ساخته اند.